YaunaTakabara

Μακεδονικός Αγώνας: Ο Μακεδονομάχος Καπετάν Γιαγκλής.

2012-02-18T11:46:00.000+02:00

Ο Γεώργιος Γιαγκλής, του Θεοδώρου και της Ασημίνας, γεννήθηκε στην Ιερισσό της Χαλκιδικής το 1869.

Τα κατορθώματά του και η συμβολή του στον Μακεδονικό Αγώνα περιμένουν ακόμη την γραφίδα του ιστορικού που θα γράψει τη βιογραφία του για να εξοφλήσει η Πατρίδα, κατά κάποιο τρόπο, το χρέος της προς αυτόν.

Το ηρωικό Σώμα του Οπλαρχηγού Γιώργη Γιαγκλή έδρασε στη Χαλκιδική, στο Άγιον Όρος, στη Νιγρίτα, στην περιοχή Σερρών, σε ολόκληρη τη Μακεδονία, γενόμενος στην κυριολεξία ο φόβος των Βουλγάρων, που απέφευγαν συστηματικά την αναμέτρηση μαζί του.

Η Χαλκιδική, μια ζωντανή παρουσία σε όλα τα προσκλητήρια του Έθνους, έχει προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες στην ένδοξη ιστορική περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα.

Σ’ αυτή την ιδιόμορφη αναμέτρηση, πολλά παλληκάρια της ρίχθηκαν με τα σώματά τους, μα κύρια με την ψυχή τους, αντιμέτωπα στην επιβουλή των Βουλγάρων, συμμετέχοντας ενεργά στις κατά τόπους Επιτροπές Αγώνα και δημιουργώντας ένοπλα Σώματα ανταρτών.

Η συχνή επικοινωνία των Οπλαρχηγών με τους κατοίκους της περιοχής, έκαναν τους τελευταίους να δείχνουν έμπρακτα την αγάπη τους προς τα αντάρτικα Σώματα.

Τα χωριά της Χαλκιδικής λειτουργούσαν σαν μυστικές πύλες εισόδου του οπλισμού που κατέφθανε από τα νησιά του Αιγαίου, αλλά και αγωνιστών που έρχονταν να προσφέρουν υλική και ηθική βοήθεια στον Αγώνα.

Τεράστια υπήρξε η συμβολή της Εκκλησίας και στη Χαλκιδική, με ποιμενάρχη τον Οργανωτή του Μακεδονικού Αγώνα, Μητροπολίτη Κασσανδρείας, Ειρηναίο.

Η Ιερισσός έχει κάθε λόγο να νοιώθει περήφανη γι’ αυτή τη γενναία φυσιογνωμία, με το ζωηρό και αετίσιο βλέμμα, την ευθυτενή παράσταση, τον φλογερό πατριώτη, τον καπετάν Γιαγκλή, που υπήρξε και ο απελευθερωτής της Νιγρίτας (21 Φεβρουαρίου 1912).

Κοντά του πάντα, ο επίσης γενναίος συμπατριώτης μας Ιερισσιώτης, με πλούσια πατριωτικά αισθήματα, ο υπαρχηγός του Σώματός του, Χριστόδουλος Τσόχας και ο Γραμματέας του, εξίσου μεγάλος πατριώτης από τη Μεγάλη Παναγία, ο Νικόλαος Σέρπης, φοιτητής τότε της ιατρικής. Όπως επίσης, θα πρέπει εδώ να τονιστεί, οτι πολύτιμες υπηρεσίες προσέφεραν και άλλοι συμπατριώτες μας στον τιτάνειο αυτό Αγώνα.

Τη δεκαετία του 1890 και οι Τούρκοι, με τις βιαιότητές τους προς τον ελληνικό πληθυσμό, πήραν ικανοποιητική γεύση από τη δύναμη της ζωτικότητας που διέθετε ο Καπετάν Γιαγλής και το Σώμα του.

Από το 1903 συνεργάζεται με τον Κεντρικό Μακεδονικό Σύλλογο (1903) των αδελφών Θεοχάρη και Μαυρουδή Γερογιάννη, από την Αρναία, που είχε έδρα την Αθήνα και απέστελνε εξοπλισμό και αντάρτικα Σώματα στη Μακεδονία.

Μεταξύ των πολλών ηρωικών κατορθωμάτων του καπετάν Γιαγκλή είναι και η ολοσχερής εξόντωση της μεγάλης Βουλγάρικης συμμορίας που δρούσε στο χωριό Καρατζά-Κιοι δίπλα στο Στρυμώνα ποταμό.
Σε μια νύκτα του Μαρτίου 1907 εξόντωσε με το Σώμα του πάνω από 50 συμμορίτες βοηθούμενος από το Σώμα του καπετάν Μητρούση.
Η εξόντωση της μεγάλης αυτής φωλιάς των κομιτατζήδων καταθορύβησε τους προστάτες τους Ρώσους, Βουλγάρους, Τούρκους, Αυστριακούς και αυτούς τους Άγγλους που είχαν συνηθήσει να ακούν και να βλέπουν μόνον κηδείες Ελλήνων να καταθέτουν στεφάνια και να εκφωνούν επικήδειους μόνον και όχι επίθεση και εκδίκηση κατά των ασπόνδων εχθρών της φυλής μας.

Οι παραβιάσεις και οι πιέσεις προς το Ελληνικό Προξενείο ήταν μεγάλες και αναγκάστηκε να διατάξει την προσωρινή απομάκρυνση από κει των δύο αρχηγών καπετάν Γιαγκλή και καπετάν Μητρούση, ο οποίος τραυματίστηκε σοβαρά μη μπορώντας να περπατήσει.

Τότε τον άρπασε στους ώμους του ο γιγαντόσωμος καπετάν Γιαγκλής και τον μετέφερε γύρω στα 60 χιλιόμετρα μακρυά στα ορεινά όπου ήταν τα λημέρια τους.
Ο θρυλικός αρχηγός Γιαγκλής είναι από τους πρώτους ελευθερωτές της Νιγρίτας.

Την 24η Οκτωβρίου 1912 εισήλθε στην πόλη με το σώμα του συντεταγμένος στις τάξεις του Ελληνικού Στρατού.

Είναι ο πρώτος που ξέσχισε την Τουρικική σημαία μετά την κατάληψη της Τούρκικης Χωροφυλακής, ανυψώνοντας την Ελληνική Σημαία μπροστά στα μάτια των Τουρκικών Αρχών.

Ο Γεώργιος Γιαγκλής είναι αυτός που παρέδωσε την Νιγρίτα απελευθερωμένη μετά από αιώνες δουλείας στον Ελληνικό Στρατό ο οποίος κατέφθασε μετα από τρεις μέρες.

Η παρουσία του καπετάν Γιαγκλή στο Άγιο Όρος.

Η ευλάβεια του Καπετάν Γιαγκλή στα θεία και ιερά ήταν πάντοτε δεδομένη και έκδηλη και η πεποίθηση ότι ο Θεός του ήταν βοηθός στους αγώνες του ακράδαντη.

Μικρά μέρη λειψάνων αγίων χορηγούν τα Μοναστήρια, κατόπιν αποφάσεων των Συνάξεών των, όταν επισήμως ζητούνται για εναπόθεσή των σε εγκαίνια ιερών ναών.
Τιμίου όμως Ξύλου ποτέ, ουδέ ελαχιστομορίου.
Ποτέ δεν ακούσθηκε ποιος τον κατήχησε σχετικώς και τον εφοδίασε με τεμαχίδιο Τιμίου Ξύλου «για να μη τον πιάνει βόλι».

Κι εκείνος το ασπάσθηκε με ευλάβεια, προσευχήθηκε στο Χριστό θερμά και ακολούθως, για να μη το χάσει ποτέ, με το κοφτερό του μαχαίρι έκανε στο μπράτσο του μικροτομή και το «έθαψε» μέσα.
Γρήγορα έγιανε η «πληγή», αντρίεψε ακόμη πιο πολύ το φρόνημά του, αποκάλυψε το μυστικό στα παλικάρια του και συνέστησε σε όλους να πάψουν πλέον να του συνιστούν προσοχή και προφυλάξεις κατά τις συμπλοκές και μετακινήσεις.

«Με φυλάει το Τίμιο Ξύλο, δε με βρίσκει εμένα βόλι. Ούτε σε μάχη ούτε από μπαμπεσιά θα πάω. Όταν έρθ΄ η ώρα μου σε κρεββάτι θα πεθάνω», συνήθιζε να λέει.

Πολλά χρόνια μετά την κοίμησή του, μέλος της συνοδείας του Πνευματικού του αποκάλυψε την εξής εξομολόγηση:

-Θέλω ν΄ ακούσουνε τ΄ αφτιά μου τη διαβεβαίωσί σου, Πνευματικέ, για ν΄ αναθαρρήσει και γλυκάνει η ψυχή μου από ελπίδα πως θα δω πρόσωπο Θεού και Παράδεισο.

Δεν σκότωνα για να σκοτώνω.

Για την Πατρίδα και τ΄ άγια της τόκανα.

Με βαραίνει όμως και με πονάει, που στα γιουρούσια, στις μάχες και στο για να προστατευθώ και προστατέψω, έκανα έτσι, που «χάθηκαν» κι΄ «άφταιγοι».
Τα ξέρεις όλα. Σκληρός ο πόλεμος. Σου πετρώνει την καρδιά, σου θολώνει το μάτι. Είχα, βλέπεις, στο λαιμό μου και στην υπακοή μου και ένα σωρό παλικάρια. Αλλά για όλους ήμουν υπεύθυνος εγώ. Πές μου ο Θεός θα με σχωρέσει;

Το 1941 συναντάμε τον Καπετάν Γιαγλή στην Αθήνα, στον οποίον επετράπη να περιφέρεται ελεύθερα με τη φουστανέλα και να οπλοφορεί.

Όμως, οι Βούλγαροι τον κυνηγούν να τον συλλάβουν και να τον φονεύσουν.

Καταφεύγει, συνοδευόμενος από τον μονάκριβο εγγονό του, τον Γιάννη Γιαγκλή, στο Άγιον Όρος.

Εκεί, ζει δίπλα στο μοναχό Δαμασκηνό, αφού πρώτα χειροτονείται μοναχός με το όνομα «Γαβριήλ»,

στην Ιερά Μονή Ιβήρων,

στο Κελλί «Αποτομή Τιμίου Προδρόμου».

Ο Καπετάν Γιαγκλής-Μοναχός Γαβριήλ εκοιμήθη εν Κυρίω
τον Δεκέμβριο του 1946, σε ηλικία 77 ετών.

Τον Οκτώβριο του 1988, σε μια λαμπρή και σεμνή τελετή, γίνεται από το παραπάνω Κελλί η μετακομιδή των οστών του στην Ιερισσό, όπου -στην κεντρική πλατεία του Δημαρχείου- είχε στηθεί η προτομή του, με πρωτοβουλία του Δήμου Ιερισσού (δήμαρχος τότε ο αείμνηστος Βασ. Γκατζώνης) και της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Χαλκιδικής (επί προεδρίας του γράφοντος), του τότε αστυνόμου Ιερισσού Σ. Ρεβενικιώτη, που συνετέλεσε στην όλη προσπάθεια και με τη χορηγία του τότε Υπουργείου Βορείου Ελλάδος.

Παρόντες ήταν όλοι. Αρχές πολιτικές, στρατιωτικές, λοιπές εξουσίες, χοροστατούντος του Σεβ. Μητροπολίτου Ιερισσού-Αγίου Όρους κου Νικοδήμου, με την τιμητική παρουσία Αντιπροσωπίας του Αγίου Όρους και με πάνδημη τη συμμετοχή του λαού της Ιερισσού και γενικά της Χαλκιδικής. Άκρως συγκινητική υπήρξε η παρουσία στην εκδήλωση συγγενών των Γιαγλή, Τσόχα και Σέρπη, αλλά και Μακεδονομάχων από όλη τη Χαλκιδική και γενικά τη Μακεδονία, ενώ άγημα και η μπάντα του Γ΄ Σωμ. Στρατού απέδωσαν τιμές.

Ιστορική διήγηση του Ευαγγέλου Παπάζη του Τριαντάφυλλου

στον εγγονό του Γεώργιο Αδαμίδη:

“Κατά το 1912-13 στις μεγάλες μάχες Κιλκισίου-Λαχανά ένα τμήμα των Βουλγάρων αποκόπηκε και τραβούσε νοτιότερα του Λαχανά, για να περάσει στη Νιγρίτα. Ό,τι βρέθηκε μπροστά του το έκαιγε και το ρήμαζε. Αλλά για κακή του τύχη ο καπετάν-Γιαγκλής από την Ιερισσό Χαλκιδικής, που είχε το κομιτάτο του στην περιοχή Σοχού, με 40-50 παλικάρια, τους έστησαν ενέδρα στην περιοχή Τάσο Λούκι, στο χωριό Σκεπαστό κοντά.
Άφησε τους εξαθλιωμένους Βούλγαρους να προχωρήσουν έχοντας την πεδιάδα περικυκλωμένη.
Μόλις πλησίασαν άρχισε τη μάχη, τους είπε «αφοπλιστείτε και προχωράτε άοπλοι».
Ο καπετάν-Γιαγκλής κατάφερε και μάζεψε άνδρες, ηλικιωμένους και γυναίκες από τα γύρω χωριά, τους είχε οργανώσει, τους όπλισε με το βουλγάρικο οπλισμό και τους κατεύθυνε προς το Σταυρό.

Τους Βούλγαρους τους έβαλε στη σειρά και περνώντας από τα χωριά Σκεπαστό, Στεφανινά, Αρέθουσα, Βαμβακιά επιστράτευε τον πληθυσμό, γιατί οι Βούλγαροι ήταν πολυπληθείς.

Οι ίδιοι δεν είχαν αντιληφθεί πόσο λίγοι ήταν τα παλικάρια του καπετάν Γιαγκλή και έτσι πειθαρχούσαν.

Την άλλη μέρα στο Σταυρό τους περίμενε ελληνικό καράβι και άλλες ενισχύσεις, τους έβαλαν στο καράβι και κατευθυνθήκαν στο Βόλο (μετόπισθεν).

Όταν ξανοίχτηκαν στο πέλαγος και αντιλήφθηκαν πόσο λίγοι ήταν οι Έλληνες ναυτικοί, επαναστάτησαν και επέβαλαν στον καπετάνιο να γυρίσει προς την Αλεξανδρούπολη, για είναι κοντά στη Βουλγαρία.

Ο καπετάνιος σκαρφίστηκε ένα σχέδιο, είπε στους ναύτες του να αλλάξουν θέσεις, δηλ. να πάνε στο κατάστρωμα, διέταξε να ανοίξουν τα ζεστά καυτά νερά του καραβιού και οι Βούλγαροι αναγκαστήκαν να μαζευτούν στα αμπάρια. Τους μπουζούριασε μέσα στα αμπάρια και τους παρέδωσε στο λιμάνι του Βόλου.

Στη Νιγρίτα προς τιμή του στήθηκε προτομή και ονομάστηκε μεγάλος δρόμος, γιατί, αν οι Βούλγαροι είχαν φτάσει εκεί, θα την είχαν κάψει ολότελα”.

Πηγές:
Αγγελου Ανεστόπουλου, Ο Μακεδονικός Αγών

Βασίλης Ν. Πάππας , Η συμβολή της Ιερισσού στον Μακεδονικό Αγώνα

ΑΓΙΟΡΕΙΤΙΚΕΣ ΜΝΗΜΕΣ, Το Κελλί του μοναχού Γαβριήλ (Καπετάν Γιαγκλή)

17 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1913, Τερπνή Σερρών: ΜΑΧΗ ΣΤΑ ΠΛΑΤΑΝΟΥΔΙΑ

2012-02-16T18:56:00.001+02:00

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΤΕΡΠΝΗΣ ΣΕΡΡΩΝ

Υλικό από το νεοεκδοθέν βιβλίο του Δρ Σιαμάκη Κων/νου "ΤΕΡΠΝΗ". Παραθέτουμε το κομμάτι που αναφέρεται στη ΜΑΧΗ ΣΤΑ ΠΛΑΤΑΝΟΥΔΙΑ 17 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1913

Ή μάχη ατά Πλατανούδια Τερπνής μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων έγινε 17-21 Φεβρουάριου 1913, ημέρες Δευτέρα μέχρι Παρασκευή (σημερινό ημερολόγιο 2-6 Μαρτίου 1913).

Οί Ελληνες είχαν απελευθερώσει τή Βισαλτία από τούς Τούρκους πριν από 4 μήνες στις 22-10-1912.

Στις αρχές Φεβρουάριου 1913 οί μέχρι τότε σύμμαχοι των Ελλήνων Βούλγαροι, θέλοντας νά φτάσουν στή Θεσσαλονίκη, εισέβαλαν από τις γέφυρες του Στρυμόνος στό Στρυμονικό καί στην Κουμαριά, έσφαξαν τις ελληνικές φρουρές των γεφυρών από 5 καί 5 άντρες, έσφαξαν στό Δημητρίτσι άλλη μία φρουρά 10 άντρων, καί στρατοπέδευσαν στό Ξυλότρο (Άγια Παρασκευή), έσφαξαν δέ καί άμαχο πληθυσμό ιδίως στό Δημητρίτσι.

Οί Βούλγαροι εισβολείς ήταν 15 λόχοι, ήτοι ένα σύνταγμα πεζικού (13 λόχοι), μία πυροβολαρχία, καί μία ίλη ιππικού, συνολικά 2000 άντρες, υπήρχε όμως και στή Νιγρίτα μία διλοχία πεζικού (260 άντρες) με διοικητή τον ταγματάρχη Χριστώφ, η οποία είχε έρθει εκεί πριν λίγον καιρό μέ τό πρόσχημα νά «ξεκουραστή» καί ν' «άνεφοδιαστή σέ τρόφιμα», ένας Δημητριτσινός πού διέφυγε άπό τούς Βουλγάρους, έσπευσε μέ άλογο, βρήκε τόν καπετάν Γιαγκλή στά υψώματα τά πάνω άπό τή Νιγρίτα, καί τόν ειδοποίησε.

Ο Γιαγκλής ειδοποίησε τό λοχαγό Π. Γαργαλίδη, διοικητή τής ελληνικής διλοχίας πεζικού πού φρουρούσε τή Νιγρίτα, ό Γαργαλίδης έστειλε στήν Τερπνή (Τσιαρπίστα) γιά τήν άντιμετώπισι τών Βουλγάρων εισβολέων τόν ένα λόχο του μέ 130 οπλίτες καί 6 αξιωματικούς.

Διοικητής ήταν ό ύπολοχαγός Σταυριανόπουλος, τόν βοηθούσαν δέ καί οί Τερπνιώτες, άντρες καί γυναίκες.

Η Τερπνή τότε είχε 1000 κατοίκους, 600 Ελληνες καί 400 Τούρκους, οί Τούρκοι ζάρωναν τελείως αδρανείς, άπό τούς 600 "Ελληνες οί μάχιμοι άντρες, μεταξύ 18 καί 60 ετών, ήταν τό πολύ 200.

Κι αυτοί, μόλις 4 μήνες ελεύθεροι άπό τούς Τούρκους, άστράτευτοι, στρατιωτικώς άνεκπαίδευτοι, καί άοπλοι. βοηθούσαν όμως τό λόχο, προφανώς μετά άπό μιά πρόχειρη εκπαίδευση στή χρήση τών οπλών, ώς εναλλακτικοί μαχηταί - βαρδιάνοι, διότι σέ μιά μάχη 5 ήμερων οί τακτικοί στρατιώτες έπρεπε καί νά κοιμηθούν καί νά φάνε καί νά ξεκουραστούν, έκανε δέ καί πολύ κρύο κι έπεφτε χιονόνερο, βοηθούσαν καί πολλές γυναίκες Τερπνιώτισσες στόν ανεφοδιασμό των μαχητών μέ νερό,
φαγητό, στεγνά ρούχα και πυρομαχικά, καί μέ διαμετακόμισι και περίθαλψι τών τραυματιών.

Αρκετά γυναικόπαιδα κρύφτηκαν στό μικρό φαράγγι πού ύπήρχε τότε πίσω από την εκκλησία.
Ό Σταυριανόπουλος έστησε τό διοικητήριό του στά Πλατανούδια και άκροβόλισε τό μισό λόχο του πρός τ’ αριστερά καί νότια άπό τά Πλατανούδια. άκρη άκρη στόν ποταμό, μέχρι τό δρόμο γιά τή Νικόκλεια, άπέναντι άπό την Κηφισιά, μέ 3 ύπολοχαγούς, Κορδογιάννη επίκεφαλής, Γαρδίκα, και Βασιλόπουλο, καί τον άλλο μισό λόχο του πρός τά δεξιά καί βόρεια άπό τά Πλατανούδια μέχρι πιό πέρα άπό τό Πηγάδι τού Δρούγγου πρός τον κάμπο, απέναντι άπό τ' Καμπέρ τό Δέντρο καί τό Γερακάρη, μέ 3 αξιωματικούς, τόν εαυτό του επί κεφαλής, τόν ύπολοχαγό Γαλανόπουλο, καί τόν άνθυπολοχαγό Παπακώστα.

Οι άντρες του ήταν καλυμμένοι σέ ορύγματα καί πίσω άπό δέντρα άνά δύο καί φυσικά πολύ άραιοι.
Οί Βούλγαροι ήταν παρατεταγμένοι στήν κορυφογραμμή τών άμμολόφων, μέ τό διοικητήριό τους στη Γκορνιτσιά, τή μισή δύναμή τους πρός τά Νικοκλειανά αμπέλια καί την άλλη μισή αριστερά τους πρός τό Γερακάρη, τά κανόνια τους ήταν στημένα και καλυμμένα πίσω άπό θαμνώδεις συκιές δεξιά καί αριστερά τού δρόμου καί τής Γκορνιτσιάς, καί τό ιππικό τους δρούσε άπό τό Γερακάρη μέχρι Τ’ Καμπέρ τό Δέντρο, δηλαδή έκεί πού είναι τώρα τό εργοστάσιο τού Άναστασιάδου.
Ο ποταμός χωρίς καμμιά γέφυρα τότε, πρέπει νά είχε τέτοιον καιρό νερό καί νά ήταν σοβαρό φυσικό εμπόδιο γιά τούς Βουλγάρους.

Τήν παραμονή τής μάχης. Κυριακή 16 Φεβρουάριου, οί Βούλγαροι έστειλαν από τό Ξυλότρο στή Νιγρίτα άγγελιοφόρο μέ γραπτές διαταγές προς τή διλοχία τους γιά σφαγή τού ελληνικού πληθυσμού Νιγρίτης καί Τερπνής και γιά συντονισμένη έπίθεσι εναντίον των Ελλήνων στρατιωτών καί από μπροστά καί άπό πίσω.
Οι Ελληνες συνέλαβαν τόν άγγελιοφόρο στό γυρισμό του και έμαθαν τό βουλγαρικό σχέδιο.

Οί Γαργαλίδης καί Γιαγκλής αίφνιδίασαν, άφώπλισαν, καί συνέλαβαν τούς Βουλγάρους στή Νιγρίτα, οί Βούλγαροι άπό τή Γκορνιτσιά, όταν είδαν ότι ό άγγελιοφόρος τους δέν επιστρέφει, άποφάσισαν νά επιτεθούν καί χωρίς άνταπόκρισι των άπό τή Νιγρίτα Βουλγάρου. ή έπίθεσί τους άρχισε στις 2 τό μεσημέρι τής Δευτέρας 17 Φεβρουάριου.

Πρώτα άρχισαν τά κανόνια τους.
Οί οβίδες έπεφταν καί στά Πλατανούδια, γιά ν' άνοίξουν δίοδο γιά τό πεζικό τους, αλλά καί γιά καταστροφή σύγχυσι καί πανικό έπεφταν κατάσπαρτες μέσα στό χωριό, ή πρώτη έπεσε στην εκκλησία, άλλες έπεσαν στό κέντρο του χωρίου στά σπίτια τών Νούληδων.
Άλλες στου Παπά τ’ 'Αλώνια, κι άλλες άλλου, στις έν συνεχεία πολλές επιθέσεις του πεζικού τους οί Βούλγαροι πλησίασαν τούς Ελληνες μέχρι 200 μέτρα, δηλαδή μέχρι τόν ποταμό ή μέχρι τά κοντινά άμπέλια.
Το ιππικό τους έκανε πολλές άκαρπες επιθέσεις, μετά άπό πέντε μέρες μάχης όμως δεν κατώρθωσαν τίποτε, άποκρούστηκαν πάντοτε, ήττήθηκαν, άφησαν πολλούς νεκρούς (ίσως 500. δηλαδή τό ένα τέταρτό τους) και στό τέλος τράπηκαν σέ φυγή.

Πήραν μαζί τους αιχμαλώτους τόν παπά τού Ξυλότρου καί 10 Δημητριτσινούς.
Προφανώς γιά ομήρους άσφαλείας σέ περίπτωση που οί Ελληνες θά τούς κυνηγούσαν.
Τούς 10 Δημητριτσινούς τούς έσφαξαν, όταν περνούσαν τό Στρυμόνα, ενώ ό παπάς τούς διέφυγε καί γύρισε στό σπίτι του σώος.

Από τούς Ελληνες σκοτώθηκαν 15 στρατιώτες (τά όνόματά τους είναι γραμμένα πάνω στό ήρώο) καί τραυματίστηκαν αρκετοί μεταξύ τών όποιων καί οί ύπολοχαγοί Κορδογιάννης καί Γαρδίκας.
Σκοτώθηκε καί ό Τερπνιώτης ’Ιωάννης Μπάγκαλας μέσα στό σπίτι του άπό βουλγαρική σφαίρα.

Οί τραυματίες διακομίζονταν καί περιθάλπονταν σέ σπίτια Τερπνιωτών, πού χρησιμοποιούνταν ώς πρόχειρα νοσοκομεία, μνημονεύονται τά σπίτια τών Αγγέλου Δούλη, Δημητρίου Καρούση, καί Στεργίου Ράπτη, οί νεκροί θάφτηκαν στό νεκροταφείο τής Τερπνής, πού ήταν τότε στήν αύλή τής εκκλησίας.

Μακεδονία: Η Ελληνική παιδεία στην Αλιστράτη την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

2012-02-11T11:08:00.004+02:00

Το ελληνικό οικοτροφείο της Αλιστράτης
που κάηκε από τους Βουλγάρους(1912-13)

Του Γ.Κ.Χατζόπουλου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πνευματική κίνηση στην Αλιστράτη, κυρίως κατά τους δυσχείμερους χρόνους της Τουρκοκρατίας.

Από τη μια πλευρά οι προσπάθειες των τουρκικών Αρχών για αφελληνισμό της περιοχής και από την άλλη η έντονη σλαβική προπαγάνδα για αλλαγή φρονήματος του ελληνισμού, ιδιαίτερα μετά την ίδρυση της βουλγαρικής Εξαρχίας, η οποία επέτρεψε στους κομιτατζήδες να δρουν όχι μόνο ασύστολα, αλλά και έντονα τρομοκρατικά, ενέτεινε το ενδιαφέρον της ορθόδοξης εκκλησίας, αλλά και των Δημογερόντων για την ίδρυση και λειτουργία εκπαιδευτηρίων καθώς και αθλητικών, κοινωνικών και πολιτιστικών συλλόγων και σωματείων με σκοπό τη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας, της ορθόδοξης πίστης και τη γνώση της ιστορίας, ώστε να διατηρείται ακμαιότατο το φρόνημα των υποδούλων Ελλήνων.

Έτσι στην Αλιστράτη από τις αρχές του 19ου αιώνα ιδρύθηκε σημαντικός πνευματικός φάρος με την επωνυμία Κεντρική Σχολή, αλλά μετά το 1825 - έτος μεταφοράς της έδρας της Μητροπόλεως Δράμας στην Αλιστράτη -
μετονομάσθηκε σε Κεντρική Ελληνική Σχολή.

Τόση ήταν η φήμη της, ώστε το 1843 ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γερμανός ο Δ’ να διατάξει τους μοναχούς της I. Μ. Εικοσιφοίνισσας να αποστέλλουν τους δοκίμους μοναχούς στην πιο πάνω σχολή για καλύτερη εκπαίδευση, ενώ ο Μητροπολίτης Δράμας Αθανάσιος Γ’ Καΐρης (1842 - 1852) είχε υποχρεώσει την I. Μονή να πληρώνει ετήσια επιχορήγηση στη Σχολή της Αλιστράτης.

Ένα χρόνο μετά τη διαταγή του Πατριάρχη το 1844 οι μοναχοί ίδρυσαν στην Εικοσιφοίνισσα Ελληνική Σχολή για τους δοκίμους, μολονότι το επίδομα εξακολουθούσε να χορηγείται μέχρι τη χρονιά που παρήκμασε η Κεντρική Σχολή της Αλιστράτης.

Η πιο πάνω Σχολή στις αρχές του 20ού αιώνα μετοομάσθηκε σε Αστική Σχολή Αλιστράτης .

Ψυχή της Σχολής ο Δημήτριος Καλαμβακίδης από το Μελένικο, που σπούδασε στη Βιέννη και διετέλεσε για χρόνια στενός συνεργάτης του Μητροπολίτη Νεοφύτου 1835 -1842).

Εκτός από την πιο πάνω Σχολή λειτούργησαν Οκτατάξιο Αρρεναγωγεΐο, Εξατάξιο Παρθεναγωγείο, Νηπιαγωγείο και Οικοτροφείο.

Στο Οικοτροφείο, που 5ρύθηκε το 1900 από τον Εθνοϊερομάρτυρα Χρυσόστομο,
φοιτούσαν τα παιδιά εκείνων, τους οποίους δολοφονήσανε οι Βούλγαροι κομιτατζήδες.

Διευθυντής του οικοτροφείου ήταν ο Αρχιερατικός Επίτροπος Ρούσης, Κοζανίτης στην καταγωγή, ο ποιος επέβλεπε αυστηρά την εκπαίδευση των ορφανών, φροντίζοντας άοκνα και καρτερικά για την ανάπτυξη και μόρφωσή τους. (Μ. Χατζη-Καλού, Εντυπώσεις εκ της Ιεράς Μακεδονίας και Θράκης, εν Αθήναις 1909).

Το οικοτροφείο αυτό κάηκε το 1908 ή 1909 μαζί με το κτίριο της Ιεράς Μητροπόλεως.

Στη θέση κτίσθηκε διώροφη οικοδομή, που φιλοξενούσε αναγνωστήριο, κοιτώνες, εστιατόριο και γυμναστήριο.
Αλλά και το νέο κτίριο πυρπολήθηκε από τους Βουλγάρους το 1913 (Κωνστ. Β. Χιώλου, ό.π., σελ. 59).

Στην Αλιστράτη πνευματικό έργο επιτελούσε η Συντηρητική Αδελφότης η Αμφίπολις , που ιδρύθηκε το 1874 ενώ το 1903 με πρωτοβουλία του αρχιδιακόνου Θεμιστοκλή Χατζησταύρου επανιδρύεται το σιγήσαν σωματείο με την ίδια επωνυμία και με σκοπό την ενίσχυση της ορθόδοξης εκκλησίας και της ελληνικής παιδείας .

VMRO - Ε.Μ.Ε.Ο. 1893-1940: Η άλλη όψη του βουλγαρικού εθνικισμού

2012-02-05T10:42:00.002+02:00

Βλάσης Βλασίδης, Βασίλης Γούναρης, Άννα Παναγιωτοπούλου

Το απόγευμα της 3^ης Νοεμβρίου του 1893 συγκεντρώθηκαν στο σπίτι του Χρίστο Μπατατζίεφ, στη Θεσσαλονίκη, ο Ντάμε Γκρούεφ, ο Πέρε Ποπάρσωφ, ο Αντόν Δημητρώφ, ο Χρίστο Τατάρτσεφ και ο Ιβάν Χατζηνικολώφ.

Καρπός της συνάντησης αυτής ήταν η ίδρυση μιας μυστικής επαναστατικής οργάνωσης, η οποία έμελε, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, να επηρεάσει τις πολιτικές εξελίξεις στα Βαλκάνια για μισό περίπου αιώνα, ενώ τα οράματά της ακόμη και σήμερα εξακολουθούν να συγκινούν ορισμένους πολιτικούς κύκλους στις γειτονικές μας χώρες.^[1]

Το θέμα της ονομασίας της οργάνωσης απασχόλησε για αρκετό καιρό τα μέλη της και τελικά αποφασίστηκε να ονομαστεί «Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση», ενώ η κεντρική επιτροπή της «Κεντρικό Μακεδονικό Επαναστατικό Κομιτάτο». Η οργάνωση ωστόσο ήταν ευρύτερα γνωστή είτε ως «Βουλγαρικά Επαναστατικά Κομιτάτα», είτε ως «Μυστικά Επαναστατικά Κομιτάτα», είτε, σπανιότερα, ως «Εσωτερικά Επαναστατικά Κομιτάτα».^[2] Η σφραγίδα της Κεντρικής Επιτροπής απεικόνιζε σταυρωτά τουφέκια, σπαθιά, μια βόμβα και μια σημαία με την επιγραφή «Ελευθερία ή Θάνατος». Όμως ποιών την ελευθερία ευαγγελιζόταν και ποιών ακριβώς το θάνατο υποσχόταν η νεότευκτη οργάνωση δεν ήταν ακόμη ξεκαθαρισμένο, ίσως ούτε στη σκέψη των ιδρυτών της.^[3]
Οι νεαροί συνωμότες -εκτός από τον Χατζηνικολώφ όλοι ήταν κάτω των 30 ετών- κατάγονταν από χωριά και πόλεις της Μακεδονίας, αλλά, λόγω των ανωτέρων σπουδών τους, κυρίως στη Σόφια αλλά και στη δυτική Ευρώπη, είχαν εγκαίρως μυηθεί στη βουλγαρική επαναστατική ιδεολογία και στο σοσιαλισμό, που στα τέλη του 19^ου αιώνα ασκούσε ακόμη ακαταμάχητη γοητεία στους κύκλους των νεαρών Βαλκανίων διανοουμένων.^[4]

Όλοι τους επιθυμούσαν την απελευθέρωση της Μακεδονίας από τον τουρκικό ζυγό και ανησυχούσαν για την πρόοδο που σημείωνε η ελληνική και η σερβική εκπαίδευση στους σλαβόφωνους πληθυσμούς, αλλά τα σχέδιά τους για τη μελλοντική τύχης της ήταν ακόμη συγκεχυμένα.^[5]
Στις αρχές του 1894 η συνάντηση των ιδρυτικών μελών επαναλήφθηκε στην οικία του Δημητρώφ και εκεί καθορίστηκε ο ακριβής σκοπός της οργάνωσης.

Στην πορεία της συζήτησης έγινε λόγος για άμεση προσάρτηση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία, αλλά η πρόταση απορρίφθηκε καθώς ήταν βέβαιο ότι θα προκαλούσε την αντίδραση της Ευρώπης, όπως και της άμεσα ενδιαφερόμενης Τουρκίας. Κατέληξαν λοιπόν όπως φαίνεται και από τις πηγές, στην επιδίωξη της αυτονομίας της Μακεδονίας -σύνθημα λιγότερο επικίνδυνο- και στη συνεχή ενίσχυση του βουλγαρικού στοιχείου, με την ελπίδα είτε της μακροπρόθεσμης ένωσης με τη Βουλγαρία είτε τουλάχιστον της συμμετοχής σε ομοσπονδία βαλκανικών κρατών.^[6]
Η επιθυμητή ενίσχυση του βουλγαρικού στοιχείου θα εξασφαλιζόταν μόνον μέσα από τις ανάλογες διοικητικές μεταρρυθμίσεις τις οποίες θα υλοποιούσε η Πύλη.

Γι αυτό εξάλλου ο Γκρούεφ στα απομνημονεύματά του αναφέρει ως στόχο της οργάνωσης την εφαρμογή της συνθήκης του Βερολίνου και συγκεκριμένα του άρθρου 23, που προέβλεπε την εισαγωγή τέτοιων μεταρρυθμίσεων στα ευρωπαϊκά τμήματα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας κατά το πρότυπο του «Οργανικού Νόμου» της Κρήτης του 1868.^[7] Το ίδιο φαίνεται να υποστηρίζει και ο Ποπάρσωφ, αν κρίνουμε από το χαρακτηρισμό που έδωσε στο πρώτο κομιτάτο, δηλαδή «κομιτάτο για την απόκτηση των πολιτικών δικαιωμάτων που δόθηκαν από τη Συνθήκη του Βερολίνου στη Μακεδονία».^[8]
Πάντως ο ίδιος στο πρόχειρο καταστατικό, που συνέταξε, έθεσε ως βασική προϋπόθεση για τα νέα μέλη τη «βουλγαρική εθνική ταυτότητα».^[9]

Ιερείς της Ορθόδοξης Βουλγαρικής Εξαρχίας περιστοιχισμένοι από αντάρτες του EMEO

Goce Delchev

Οι θέσεις αυτές διευκρινίστηκαν ακόμη περισσότερο το καλοκαίρι του 1896, όταν στο τέλος του συνεδρίου της οργάνωσης ανατέθηκε στον Γκόρτσε Πετρώφ και στον Γκότσε Ντέλτσεφ
-σε δυο νεότερα και δυναμικά στελέχη- η επεξεργασία ενός πληρέστερου καταστατικού οργανισμού, που θα αντικαθιστούσε το προηγούμενο λιτό κείμενο του Ποπάρσωφ.

Στο νεότερο αυτό κείμενο, που τελικά συνέταξε μόνος του ο Πετρώφ το 1896, έντονη και ορατή ήταν η επίδραση της βουλγαρικής επαναστατικής λογοτεχνίας και κυρίως η επίδραση του καταστατικού της επαναστατικής οργάνωσης που είχε δράσει στη Βουλγαρία πριν το 1878.

Όμως και τυπικά, πέρα από τις φιλολογικές επιρροές, η οργάνωση συνέχιζε να έχει καθαρά φιλοβουλγαρικό χαρακτήρα, καθώς τα άρθρα 2 και 3 προνοούσαν για τη συμμετοχή στον αγώνα μόνο του «βουλγαρικού λαού» της Μακεδονίας και της Αδριανουπόλεως (δηλ. της Θράκης).

Συγκεκριμένα οριζόταν ότι : «μέλος της οργάνωσης μπορούσε να γίνει κάθε Βούλγαρος ανεξάρτητα ανεξαρτήτως φύλου που δεν διωκόταν για κάποιο αδίκημα, εφόσον ορκιζόταν ότι θα αγωνιστεί για την απελευθέρωση των Βουλγάρων των παραπάνω περιοχών».^[10]

Επιπλέον το άρθρο 2 καλούσε τα επαναστατικά κομιτάτα να αφυπνίσουν τη βουλγαρική συνείδηση του πληθυσμού, να διαδώσουν τις επαναστατικές ιδέες, είτε μέσω του Τύπου, είτε προφορικά, και να προετοιμάσουν την επανάσταση, η οποία όμως αντιμετωπιζόταν ως μακρινή προοπτική.^[11]
Το άπλωμα και η ωρίμανση της οργάνωσης ως επαναστατικού μηχανισμού σ' ολόκληρη τη Μακεδονία, ουσιαστικά κάτω από την πολιτική και οικονομική αιγίδα του βουλγαρικού κράτους,^[12] οδήγησε σε νέα αναθεώρηση των καταστατικών κειμένων πέντε χρόνια αργότερα.

Η οργάνωση πλέον επιχειρούσε - τυπικά τουλάχιστον- να ενώσει στο όνομα της αυτονομίας όλους τους καταπιεσμένους της Ευρωπαϊκής Τουρκίας και όχι μόνο τους Βουλγάρους, όπως αρχικά είχε προσπαθήσει. Μέλη στο εξής θα μπορούσαν να είναι «κάθε Μακεδόνας και Αδριανουπολίτης», ο οποίος πληρούσε όσες προϋποθέσεις όριζε το καταστατικό.^[13]

Σκοπός της ήταν η πλήρης πολιτική αυτονομία της Μακεδονίας και της Θράκης, αλλά στον αγώνα για την επίτευξή του έπρεπε να συμμετάσχουν «όλοι οι δυσαρεστημένοι» κι όχι μόνο το βουλγαρικό στοιχείο της Μακεδονίας.^[14] Το πρώτο εξάμηνο του 1902 εκδόθηκαν το νέο καταστατικό και ο οργανισμός της «Μυστικής Μακεδονοαδριανουπολιτικής Επαναστατικής Οργάνωσης» τα οποία είχαν επεξεργαστεί οι Ντέλτσεφ και Πετρώφ. Παράλληλα κυκλοφόρησε και ο οργανισμός των ενόπλων ομάδων της, που είχε συνταχθεί από τον Πετρώφ και το λοχαγό Μπενεντίκωφ.^[15]
Το «άνοιγμα» της Ε.Μ.Ε.Ο. προς όλους τους πληθυσμούς ήταν βέβαια ένας τακτικός ελιγμός.

Η πορεία προς την τελική εξέγερση είχε δρομολογηθεί, οι ένοπλες ομάδες ανασυντάσσονταν, ο μηχανισμός αποκεντρωνόταν, ώστε να διευκολυνθεί η δράση, αλλά μια σοβαρή εκκρεμότητα υπήρχε ακόμη: ποιοι θα ήταν οι επαναστάτες.

Η χρησιμοποίηση αποκλειστικά των εξαρχικών πληθυσμών θα υπονόμευε το αρχικό αίτημα της αυτονομίας, αφού θα καθιστούσε σαφές ότι επρόκειτο για μια απροκάλυπτη βουλγαρική επιλογή.

Έτσι η επίκληση της συλλογικής ονομασίας μακεδόνες κρίθηκε προτιμότερη, αφού ήταν σε χρήση όχι μόνο από τους σλαβοφώνους, αλλά και από τους ελληνόφωνους και από τους βλαχόφωνους πληθυσμούς.

Πάντως η Ε.Μ.Ε.Ο. ποτέ δεν επικαλέστηκε τη συμπόρευση κάποιας «μακεδονικής» εθνότητας μαζί με τις υπόλοιπες στον αγώνα για την ελευθερία της Μακεδονίας.

Είναι ίσως χαρακτηριστικά τα λόγια τοπικού οπλαρχηγού των Κορεστίων, του καπετάν Κώττα που για μερικά χρόνια συμπαρατάχθηκε με την Ε.Μ.Ε.Ο.: «Πάντες είμεθα αδελφοί Χριστιανοί και ως αληθινοί Χριστιανοί πρέπει και Έλληνες και Αλβανοί και Βλάχοι και Βούλγαροι να βοηθώμεν αλλήλους ίνα κερδίσωμεν εκείνο το οποίο ηρχίσαμεν. Διότι ο αγών είναι ιερός και το κέρδος κοινόν» (δηλαδή η ελευθερία της Μακεδονίας).^[16]

Στην πράξη τα πράγματα ήταν ακόμη πιο δύσκολα από ότι στις επαναστατικές διακηρύξεις. Οι αγροτικοί πληθυσμοί σε κανένα μέρος του κόσμου δεν φημίζονται για την επαναστατική τους διάθεση. Ιδιαίτερα όμως στη Μακεδονία των αρχών του 20^ου αιώνα, όπου η γεωργία δοκιμαζόταν σκληρά και οι τουρκικές βιαιοπραγίες αποτελούσαν μόνιμη απειλή, η προετοιμασία της εξέγερσης ήταν μια πολύπλοκη διαδικασία που τις περισσότερες φορές στηρίχθηκε στη βία και τις απειλές παρά στην κατήχηση και τη μύηση.

Για το λόγο αυτό άλλωστε το καταστατικό του 1902 έδινε ευρύτατες δικαιοδοσίες δολοφονιών και εκτελέσεων στις επιτροπές που ήταν υπεύθυνες για την κατά τόπους πρόοδο της μύησης, για την εξεύρεση πόρων και για την ασφάλεια του δικτύου.^[17]

Το τελευταίο συνέδριο της Ε.Μ.Ε.Ο. πριν το κίνημα του Ήλιντεν πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 1903 στο Σμίλεβο.
Κατά τις εργασίες του επικυρώθηκε η απόφαση του συνεδρίου του Ιανουαρίου του 1903 για επανάσταση, απόφαση που σύμφωνα με το πρωτόκολλο ήταν αποτέλεσμα τόσο της κατάστασης στο χώρο της Μακεδονίας όσο και της δυσμενούς θέσης στην οποία είχε περιέλθει η οργάνωση μετά τις συλλήψεις στελεχών της το 1901.^[18]

Την επικύρωση της απόφασης αυτής ουσιαστικά εκβίασε ο πρόεδρος της κεντρικής επιτροπής της Ε.Μ.Ε.Ο. Ιβάν Γκαρβάνωφ και οι άνθρωποί του, οι οποίοι -κατά τις μαρτυρίες των πρωταγωνιστών- φρόντισαν με απειλητικές επιστολές να αποσπάσουν τη συναίνεση των συνέδρων,^[19] παρά τις ισχυρές αντιρρήσεις που πρόβαλε ο Πετρώφ με το επιχείρημα της μη καλής προετοιμασίας του πληθυσμού.^[20]

Στους επόμενους μήνες οι δραστηριότητες της Ε.Μ.Ε.Ο. κατέστησαν σαφέστατα τα πραγματικά της σχέδια.
Οι πλέον τεκμηριωμένες πληροφορίες για την τραγική αυτή περίοδο προέρχονται από τη διπλωματική αλληλογραφία της εποχής. Έγραφε χαρακτηριστικά ο Γάλλος υποπρόξενος στο Μοναστήρι: «Τα κομιτάτα τους εξωθούν (τους χωρικούς) με κάθε τρόπο στην εξέγερση και συνεχίζουν ενεργά τις ραδιουργίες τους, οι οποίες βρίσκουν πρόσφορο έδαφος. Από τα παραπάνω γεγονότα προκύπτει ότι δολοφονούν χωρίς οίκτο τους προδότες καθώς κι εκείνους που αρνούνται να δώσουν χρήματα. Τα βλαχικα΄χωριά Μηλόβιστα, Νιζόπολη, Τύρνοβο-Μεγάροβο, και κυρίως το Πισοδέρι, όπου ποτέ δεν διεξήχθησαν έρευνες ούτε ενοχλήθηκαν από τα τουρκικά τάγματα, κλήθηκαν να προσχωρήσουν στο Κομιτάτο. Πολλά από αυτά υποχρεώθηκαν να δώσουν χρήματα και γύρω στα 20 άτομα από το Τύρνοβο-Μεγάροβο υιοθέτησαν τα αιτήματα των επαναστατών».^[21]

Ο Αυστριακός συνάδελφός του συμπλήρωνε λίγο αργότερα: «Ως ιδιαίτερα τολμηρός ηγέτης εμφανίζεται τον τελευταίο καιρό ο πρώην δάσκαλος Τσίλιος Τσακαλάρωφ, από το Σμάρδεσι… Εδώ και 14 μέρες το άθλημα «sic» στο οποίο επιδίδεται συνίσταται στην προμελετημένη εκδίωξη των Ελλήνων δασκάλων, αλλού και των κληρικών από τα σλαβικά χωριά των καζάδων της Φλώρινας και της Καστοριάς, τα οποία είναι προσκολλημένα στο πατριαρχείο, όπου φωνάζει «Κάτω οι Έλληνες! Ζήτω η Βουλγαρία!».^[22] … Πολύ πιο αναλυτικός ήταν ο Βρετανός πρόξενος στα Σκόπια Fontana, ο οποίος έγραφε ότι η βουλγαρική κοινότητα της πόλης του Ιστίπ εργαζόταν πρόθυμα «…για μια γενική εξέγερση των Βουλγάρων» και «ότι είναι έτοιμοι να σφαγιαστούν προκειμένου να πετύχουν το στόχο που έχουν, δηλαδή η Μακεδονία για τους Μακεδόνες, που, αναμφίβολα, σημαίνει Η Μακεδονία για τους Βουλγάρους…» και συμπλήρωνε : «Οι χωρικοί σε πολλά μέρη, είναι αλήθεια, δεν έχουν παρά ελάχιστες βλέψεις και με μισή καρδιά μόνο επιθυμούν να ξεσηκωθούν. Παίζουν ηρωικά τραγούδια και πατριωτικούς σκοπούς στη βουλγαρική γκάιντα, δέχονται όπλα, επεκτείνουν τη φιλοξενία τους σε περιπλανώμενες συμμορίες και συνεισφέρουν στους πόρους του Κομιτάτου με λίγο-πολύ στωική, αν όχι, ηρωική, υπομονή.

Είναι όμως αμφίβολο κατά πόσο η ιδέα που έχουν γενικά για τον πατριωτισμό ή την εθνικότητα ξεπερνάει το μίσος που τους έχει καλλιεργηθεί εναντίον του Τούρκου και την αντιπάθειά τους για την καταβολή φόρων σε αυτόν.
Στις πόλεις, ωστόσο, το αίσθημα, που κυριαρχεί στους Βουλγάρους προεστούς, δασκάλους και στην πλειοψηφία των Βουλγάρων πολιτών, είναι πολύ βαθύτερο και η εκπαίδευση των μαθητών στα βουλγαρικά γυμνάσια είναι μόνο ένας αντίλαλος αυτού του αισθήματος».^[23]
Κάτω από αυτές τις συνθήκες και οι πλέον αισιόδοξοι παράγοντες της Ε.Μ.Ε.Ο. δεν θα μπορούσαν λογικά να περιμένουν την επιτυχία μιας γενικευμένης εξέγερσης, ιδιαίτερα στην ύπαιθρο.

Η αμετάκλητη όμως πορεία τους προς ένα γενικό ολοκαύτωμα εξηγείται από τις συγκεκριμένες τους διπλωματικές επιδιώξεις. Η εφημερίδα Bosnische Post, στο υπό αυστριακή κατοχή Σεράγεβο, έγραφε σχετικά τον Απρίλιο του 1903 ότι «τίποτε δεν θα μπορούσε να είναι χειρότερο για τους αρχηγούς της βουλγαρικής αναταραχής από τη μετριοπάθεια της τουρκικής πλευράς, διότι, για να δικαιολογήσουν την επανάσταση στα μάτια των ξένων και για να προκαλέσουν στην Ευρώπη ένα κύμα αγανάκτησης, έχουν απόλυτη ανάγκη από τις τουρκικές αγριότητες… Εάν δεν επιτύχουν με τη βοήθεια των τουρκικών ωμοτήτων να προκαλέσουν την ηθική αγανάκτηση της Ευρώπης και την επέμβασή της στα προβλήματα της Μακεδονίας, οι Βούλγαροι επαναστάτες θα αποπειραθούν να προκαλέσουν τη συμπάθεια των ξένων και να τους αναγκάσουν με αυτό τον τρόπο να παρέμβουν …».

Και κατέληγε: «Το ευρωπαϊκό κοινό δεν πρέπει με κανένα τρόπο να οδηγηθεί στο λανθασμένο συμπέρασμα ότι στη Μακεδονία αυτή τη στιγμή διεξάγεται ένας απελευθερωτικός πόλεμος άξιος της συμπάθειας του πολιτισμένου κόσμου, αλλά, αντίθετα, να αντιληφθεί τα γεγονότα που διαδραματίζονται εκεί στις πραγματικές τους διαστάσεις και, κατά συνέπεια, πρέπει να τα κρίνει σαν τις εγκληματικές ραδιουργίες μιας πολύ μικρής μειονότητας ανάμεσα στις χριστιανικές εθνότητες.

Τα κομιτάτα και οι οπαδοί τους δεν επιθυμούν μεταρρυθμίσεις, δεν θέλουν οι συνθήκες ζωής των Χριστιανών της Τουρκίας να βελτιωθούν σταδιακά, δεν επιθυμούν μια ήρεμη και προοδευτική βελτίωση της τουρκικής διοίκησης, πράγμα στο οποίο οδηγούν οι ενέργειες στις οποίες προέβη η Πύλη κατόπιν υποδείξεων της Αυστρίας και της Ρωσίας, εάν βέβαια ακολουθούν με σταθερότητα. Αυτό που επιζητούν με τη χρήση αναρχικών μεθόδων είναι αποκλειστική η πολιτική επανάσταση, παρά το γεγονός ότι ο αναβρασμός, που αποτελεί προϋπόθεση για μια τέτοιου είδους επανάσταση, δεν υφίσταται, αφήνοντας κατά μέρος τους Σέρβους, τους Έλληνες και τους Κουτσόβλαχους, ούτε καν ανάμεσα στους Βούλγαρους».^[24]
Τα γεγονότα που ακολούθησαν δικαίωσαν τόσο τον αρθρογράφο της βοσνιακής εφημερίδας όσο και τις επιλογές των Βουλγάρων επαναστατών.

Το κίνημα του Ιουλίου, γνωστότερο ως κίνημα του Ήλιντεν, επειδή εκδηλώθηκε την ημέρα της εορτής του Προφήτη Ηλία, καταπνίγηκε, όπως άλλωστε αναμενόταν, ταχύτατα με βαρύτατες απώλειες παρά τη σημαντική βοήθεια που σχεδόν απροκάλυπτα διοχετεύθηκε από τη Βουλγαρία, ιδιαίτερα από την αδελφική της Ε.Μ.Ε.Ο. οργάνωση, το Βερχοφιστικό Κομιτάτο της Σόφιας.

Αν και η στρατιωτική αποτυχία ήταν πλήρης, τα διπλωματικά οφέλη ήταν σημαντικότατα και μάλιστα μακροπρόθεσμα.
Οι καταστροφές των βλαχόφωνων ελληνικών κωμοπόλεων του Κρουσόβου και της Κλεισούρας καθώς και δεκάδων άλλων χωριών με αμφίβολη συμμετοχή στο κίνημα, οι δηώξεις, οι εξανδραποδισμοί και οι πολυάριθμοι πρόσφυγες, αμέτοχοι τις περισσότερες φορές Πατριαρχικοί, κατάφεραν τελικά να δημοσιοποιήσουν στην Ευρώπη την προπαγάνδα της Ε.Μ.Ε.Ο. και της Βουλγαρίας περί του Μακεδονικού Ζητήματος, μια σημαντικότατη υποθήκη για τις μεταπολεμικές εξελίξεις.

Μετά το Ήλιντεν, την περίοδο 1904-1908, η Ε.Μ.Ε.Ο. ποτέ δεν ανέκτησε την προηγούμενη μαχητικότητά της, αντίθετα μάλιστα σπαράχθηκε από πλήθος εσωτερικών διαφωνιών που μερικές φορές προσέλαβαν τη μορφή ανοιχτών και αιματηρών συγκρούσεων.^[25]

Παράλληλα βέβαια είχε να αντιμετωπίσει το βασικότερό της αντίπαλο, το ελληνικό Μακεδονικό Κομιτάτο, που διερχόταν τη δική του περίοδο ακμής.

Το 1908, μετά την επανάσταση των Νεότουρκων, η Ε.Μ.Ε.Ο. βγήκε από την παρανομία και μετατράπηκε σε πολιτικό οργανισμό χωρίς όμως να αποκηρύξει τις ιδιαίτερες συμπάθειές της με τη Βουλγαρία.

Η δεξιά της πτέρυγα, περισσότερο συνδεδεμένη με τη Σόφια, ίδρυσε την «Ένωση Βουλγαρικών Συνταγματικών Σωματείων» και η αριστερά της, οι λεγόμενοι «σεντραλιστές», το «Ομοσπονδιακό Λαϊκό Κόμμα».
Και οι δυο πολιτικοί οργανισμοί έθεταν ως κύριο στόχο τους την εξασφάλιση αυτόνομου καθεστώτος για τη Μακεδονία.

Ωστόσο τα Σωματεία επιθυμούσαν την πλήρη αυτονομία, ενώ οι «σεντραλιστές» την αυτοδιοίκηση εντός της Αυτοκρατορίας και την εφαρμογή ενός ριζοσπαστικού, σοσιαλιστικού προγράμματος.^[26] Ένα χρόνο αργότερα, το 1909, οι δυο παρατάξεις ενσωματώθηκαν και πάλι στον κορμό της Ε.Μ.Ε.Ο. υπό τη νέα ηγεσία των Τοντόρ Αεξανδρώφ, Αλεξάντερ Πρωτογέρωφ και Πέταρ Τσαούλεφ.^[27]
Τα γεγονότα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου επανεπιβεβαίωσαν τους στενούς δεσμούς της Ε.Μ.Ε.Ο. και του βουλγαρικού κράτους.
Όπως ήταν επόμενο, η βουλγαρική κατοχή σερβικών και ελληνικών τμημάτων της Μακεδονίας έπαυσε ολοσχερώς τις φωνές για αυτονομία. Την ίδια περίοδο τα ανώτερα στελέχη της Ε.Μ.Ε.Ο. πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στο βουλγαρικό κράτος από καίριες θέσεις.
Ο Πρωτογέρωφ, που εξάλλου είχε πολεμήσει με το βουλγαρικό στρατό και στους Βαλκανικούς πολέμους, τοποθετήθηκε διοικητής της περιοχής του Μοράβα και μάλιστα παραβρέθηκε μαζί με τον Αλεξανδρώφ στη συνάντηση του Κάιζερ Γουιλιέλμου της Γερμανίας με τον τσάρο Φερδινάνδο της Βουλγαρίας στη Νις το 1916. Ο Τσαούλεφ πάλι, στο διάστημα 1915-1918, ήταν αρχηγός της Αστυνομίας στη βουλγαροκρατούμενη πόλη της Αχρίδας.^[28]
Η λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε την Ε.Μ.Ε.Ο. να ζητά από το Συνέδριο της Ειρήνης την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία.^[29]

Όμως η αρνητική θέση των Μεγάλων Δυνάμεων έναντι του σχετικού αιτήματος ανάγκασαν και πάλι την Ε.Μ.Ε.Ο. να επιστρέψει στην αρχική διεκδίκηση της μακεδονικής αυτονομίας και να αμβλύνει τους δεσμούς της με το βουλγαρικό κράτος.^[30]

Χαρακτηριστικά σημείωνε σε κάποιο γράμμα του ο Αλεξανδρώφ: «Όλοι θεωρούμε την αυτονομία ή καλύτερα τη δημιουργία ανεξάρτητης Μακεδονίας ως το μικρότερο κακό, αφού είναι αδύνατο να ενωθούμε τώρα… Ο βουλγαρικός πληθυσμός της Μακεδονίας ζητά την ένωση με τη Βουλγαρία, αν αυτό είναι δυνατό».^[31] Σε όλη τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, παρ' όλες τις αλλαγές στην ηγεσία και τη διαμάχη που ξέσπασε στο εσωτερικό της μετά το 1928, η Ε.Μ.Ε.Ο. διατήρησε την ταυτότητα της βουλγαρικής εθνικής απελευθερωτικής οργάνωσης.

Ο Τσαούλεφ το 1924, χρονιά που η Ε.Μ.Ε.Ο. είχε δυσαρεστηθεί με την πολιτική της βουλγαρικής κυβέρνησης απέναντί της και είχε προσεγγίσει το Κομμουνιστικό Κόμμα Βουλγαρίας (Κ.Κ.Β.) διακήρυττε: «Βούλγαροι είμαστε και μας ενδιαφέρει πώς διοικείται αυτή η χώρα 'η Βουλγαρία' αλλά το ενδιαφέρον μας πρέπει να έχει όρια. Τρία χρόνια περιπλανιέμαι σε ξένες χώρες πολύ πιο όμορφες, πιο πολιτισμένες, πολύ πιο ελεύθερες, αλλά αγαπώ περισσότερο τη Βουλγαρία, γιατί είμαι Βούλγαρος…»^[32]

Τρία χρόνια αργότερα, το 1927, ο Πρωτογέρωφ σε συνέντευξή του δήλωνε κατηγορηματικά: «Ο πληθυσμός της Μακεδονίας αποτελείται από Βουλγάρους, Τούρκους, Αλβανούς, Βλάχους, Εβραίους, κ.α…. Οι Βούλγαροι αποτελούν σ' όλη τη Μακεδονία την πλειοψηφία… Παρόλα αυτά η θέλησή μας δεν είναι η ένωση με τη Βουλγαρία αλλά η απελευθέρωση και η αυτοτέλεια της Μακεδονίας… Εργαζόμαστε για μια ένωση όλων των εθνών στο πρότυπο της Ελβετίας».^[33]

Εξάλλου και μετά το 1928 ο νικητής του εσωτερικού πολέμου της Ε.Μ.Ε.Ο. ο διαβόητος Ιβάν Μιχαήλωφ, δεν απαρνήθηκε ούτε μια στιγμή τη βουλγαρική εθνοτική ταυτότητα της Μακεδονίας.^[34]

Ζητούσε απλώς τη δημιουργία ενός δεύτερου βουλγαρικού κράτους στη Μακεδονία, ανεξάρτητου από τη Βουλγαρία και τα άλλα βαλκανικά κράτη, το οποίο θα είχε βέβαια προνομιακές σχέσεις με τη Βουλγαρία, αλλά δική του οργάνωση και ανεξάρτητη πολιτική. Τέλος, ακόμη και τα μέλη της αριστερής πτέρυγας της Ε.Μ.Ε.Ο. όσοι δηλαδή δεν επανεντάχθηκαν στους κόλπους της μετά το 1909 αλλά ακολούθησαν άλλη πορεία, δήλωναν το 1919 προς το Συνέδριο της Ειρήνης ότι εκπροσωπούσαν τους «Βουλγάρους της Μακεδονίας».^[35]
Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος μετέβαλε ριζικά τις διπλωματικές σχέσεις στα Βαλκάνια. Σε μια προσπάθεια σταθεροποίησης της νέας κατάστασης κρίθηκε σκόπιμος σε πολλές περιπτώσεις ο επαναπροσδιορισμός της Ιστορίας με γνώμονα τα νέα πολιτικά ζητούμενα της εποχής.

Για την ομόσπονδη γιουγκοσλαβική «Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας» και για το σημερινό διάδοχό της κράτος, η Ε.Μ.Ε.Ο. αποτελεί τη δική της Φιλική Εταιρεία, οι ιδρυτές της θεωρούνται καταξιωμένοι εθνικοί ήρωες και το Ήλιντεν θεωρείται το γνήσιο απελευθερωτικό κίνημα της «μακεδονικής εθνότητας» παρόμοιο με τα εθνικά κινήματα των άλλων βαλκανικών λαών.

Πρόκειται, βέβαια, για ένα τέχνασμα που, παρά τις εύλογες βουλγαρικές αντιρρήσεις, κρίθηκε απαραίτητο και εφαρμόστηκε με συνέπεια προκειμένου να υποστηριχθεί η ξεχωριστή εθνοτική ταυτότητα αυτής της νεόκοπης Δημοκρατίας.
Αν και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα σύγχρονα κράτη αποτελούν «κατά φαντασίαν κοινότητες»^[36] ωστόσο η θέση αυτή δεν δικαιολογεί σε καμιά περίπτωση την ιδεολογική χρήση της Ιστορίας και πολύ περισσότερο τη συστηματική παραποίηση των γεγονότων. Τόσο οι μαρτυρίες των πρωταγωνιστών όσο και οι εκτιμήσεις των συγχρόνων των γεγονότων διεθνών παρατηρητών δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία για τη φύση των σχέσεων Ε.Μ.Ε.Ο. και Βουλγαρίας μέχρι το 1940.

Παρά τις προσωπικές αντιπαραθέσεις και τις περιστασιακές οξύτητες η «Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση» ιδρύθηκε, ανδρώθηκε και πολέμησε μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της εξωτερικής πολιτικής και της αλυτρωτικής ιδεολογίας του βουλγαρικού κράτους.
----------

¹ Βλ. "Parvijat Tsentralen Komitet na VMORO. Spomeni na dr. H.Tatarchev », (Η πρώτη κεντρική επιτροπή της ΕΜΕΟ. Τα απομνημονεύματα του Δρ.Χ.Τατάρτσεφ), στον τόμο L.Panajotov και I.Shopov, (εκδ.), Materijali za istorija na Makedonskoto Osvoboditelno Dvizenie, (Υλικό για την ιστορία του απελευθερωτικού κινήματος της Μακεδονίας (Σόφια, 1938 φωτ.επανέκδοση), Βιβλίο 9, σ.101.

² Konstantin Pandev, "Ustavi I pravilnitsi na VMORO predi Ilindenskoto Preobrazenskoto vastanie" (Καταστατικά και κανονισμοί της ΕΜΑΕΟ πριν την μεταρρυθμιστική επανάσταση του Ήλιντεν), Istoritseski Pregled, 1 (1969), 79-80.

³ Materijali, βιβλίο 9, σ.103, Konstantin Pandev, Nacionalno-osvobolitelnoto Dvizenie v Makedonija I Odrinsko 1878-1903 (Το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα στη Μακεδονία και στη Αδριανούπολη 1878-1903) (Σόφια, 1979), σσ.77-78.

⁴ Για βιογραφικά σημειώματα βλ. την ανθολογία του Konstantin Pandev, Bobite v Makedonija I Odrinsko 1878-1912. Spomeni(Οι αγώνες στη Μακεδονία και στην Αδριανούπολη 1878-1912) (Σόφια, 1981), passim.

⁵ Βλ. "Spomeni na D.Gruev, B.Sarafov I I.Garvanov" (Απομνημονεύματα του Δ.Γκρούεφ, Β.Σαράφωφ, και Ι.Γκαρβάνωφ), στον τόμο L.Panajotov και I.Shopov, (εκδ.), Materijali za istorija na Makedonskoto Osvoboditelno Dvizenie, (Υλικό για την ιστορία του απελευθερωτικού κινήματος της Μακεδονίας (Σόφια, 1938 φωτ.επανέκδοση), Βιβλίο 5, σ.18. La Macedoine et le vilayet d' Adrinople (1893-1903). Memoire de l' Organisation Interieure, 1904, σ.7. Christo Siljanov, Osvoboditelnite borbi na Makedonija (Οι απελευθερωτικοί αγώνες της Μακεδονίας), τ.1 (Σόφια, 1933), σ.68 και Pandev, Dvizenie, σσ.76-77.

⁶ Materijali,βιβλιο 9, σ.102, και Macedoine, σ.5.

⁷ Materijali, βιβλίο 5, σ.11 και Siljanov, ό.π., σ.40.

⁸ Βλ. τα απομνημονεύματα του Ποπάρσωφ στο Pandev, Borbite, σ.123.

⁹ Siljanov, ό.π., σ.40.

¹⁰ Το περιεχόμενο του όρκου ήταν το εξής: «Ορκίζομαι στο Θεό, στην πίστη και στην τιμή μου ότι θα αγωνιστώ ως το θάνατο για την απελευθέρωση των Βουλγάρων της Μακεδονίας και της Αδριανούπολης, ότι θα υπακούω στους ανωτέρους μου και θα εκτελώ χωρίς αντιρρήσεις τα καθήκοντά μου. Δε θα πω ποτέ σε κανένα ούτε αυτό που είδα και άκουσα σήμερα ούτε τίποτε από όσα πρόκειται να δω και ν' ακούσω από τώρα και στο εξής. Διαφορετικά ας βρω το θάνατο από αυτό το περίστροφο ή το σπαθί τα οποία τώρα φιλώ». (βλ. άρθρο 15 του οργανισμού). Για το περιεχόμενο του οργανισμού βλ. Pandev, Dvizenie, σσ.131-136.

¹¹ "The Statute of the Bulgarian Macedonian Adrianople Revolutionary Committees". Macedonia. Documents and Material(Σόφια, 1978), σ.419.

¹² Materijali, βιβλίο 8, σσ.59-61.

¹³ Σ' αυτό το σημείο στηρίζεται ο Polianski για ν' αποδείξει τον μακεδονικό εθνοτικό χαρακτήρα της οργάνωσης, ενώ αδιαφορεί για τα προηγούμενα καταστατικά κείμενα. Βλ΄. H.Polianski-Andonov, Gotse Delchev. His Life and Times (Σκόπια, 1973), σ.75.

¹⁴ Foreign Offixe (FO), 195/2157, Biliotti προς O' Conor, Θεσσαλονίκη 2 Ιουλίου 1903, ff.62-64.

¹⁵ Archives du Ministere des Affaires Etrangeres (AMAE), Nouvelle Serie. Turquie, vol.34, Choublier προς Constans, Μοναστήρι 3 Ιουνίου 1903, ff.125-128 (αντίγραφο). O Fikret Adanir στο έργο του Die Makedonische Frage. Ihre Entstejung und Entwicklung bis 1908 (Βισμπάντεν, 1979), σ.127 υποστηρίζει ότι ο κανονισμός των ενόπλων ομάδων συντάχθηκε από τον Πετρώφ και τον Ντέλτσεφ.

¹⁶ Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών (ΑΥΕ)/Κεντρική Υπηρεσία (ΚΥ)/ΑΑΚ/Η, Προξενείο Μοναστηρίου 1902, Παπά Σταύρος Τσάμης προς Κουζέ-Πεζά, Πισοδέρι 26 Φεβρ.1902, συνημμένο στην επιστολή του Κουζέ-Πεζά προς Υπ. Εξ., Μοναστήρι 10 Μαρ.1902, αρ.πρωτ.119.

¹⁷ F.O 915/2156, Bilioti Προς O' Conor, Θεσσαλονίκη 2 Ιουλίου 1903, dd.66-76v.

¹⁸ Silianov, όπ.π., σσ.197-198.

¹⁹ Βλ. "Spomeni na Gorce Petrov", L.Panajotov, I.Shopov (εκδ.), Materijali za Istorija na Makedonskoto Osvoboditelno Dvizenie(Σόφια, 1983, φωτοτυπ. επανέκδοση), βιβλίο 8, σ.155.

²⁰ Materijali, βιβλίο 5, σ.76 και βιβλίο 8, σ.155.

²¹ AMAE/NS Turquie - Macedoine, vol.32, Gauthier προς Constans, Μοναστήρι 15 Μαρτίου 1903, f.22.

²² Haus-Hof-& Staatarchiv Wien (HHStA), Politisches Archiv (PA), XXXVII/konsulat Monastir 1903, kart. 392, Kral προςGoluchowski,

²³ FO 195/2156, Fontana προς Billioti, Σκόπια 1 Ιουνίου 1903, ff.692-694.

²⁴ AMAE/NS Turquie-Macedoine, vol.33, ff.6-10, μεταφρασμένο άρθρο της εφ.Bosnische Post της 14^ης Απριλίου 1903 με θέμα «Το Μακεδονικό Κίνημα», συνημμένο στο έγγραφο της 21^ης Απριλίου 1903, του Γάλλου προξένου στο Σεράγεβο.

²⁵ Βλ. ΑΥΕ/ΚΥ/ΑΑΚ/Β' 1906 Προξενείο Θεσσαλονίκης, Κορομηλάς προς Υπ.Εξ., 26 Αυγ.1906, αρ.εμπ. πρωτ. 447, αλλά και ΓΕΣ/ΔΙΣ, Ο Μακεδονικός Αγώνα και τα εις Θράκην γεγονότα, (Αθήνα, 1979), σσ.201-202, 279, 286.

²⁶ Douglas Dakin, The Greek Struggle in Macedonia 1897-1913 (Θεσσαλονίκη, 1966), σσ.387-390, 394.

²⁷ Stefan Troebst, "De IMRO als Objekt der Einheitsfrontstrategie von Komintern und sowietrussischer Diplomatie in den jahren 1923-4", (αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Βερολίνο, 1979), σ.16.

²⁸ FO 421/311, General Correspondence, Bulgaria 1927m Notes on Leading Personalities in Bulgaria και Elisabeth Barker, Macedonia . Its Place in Balkan Power Politics (Λονδίνο, 1950), σ.39.

²⁹ Memoar na Vatresnata Makedonska Revolutionna Organisatsia do predstaviitelite na Velikite Sili v Konferentsijata (Υπόμνημα της Εσωτερικής Μακεδονικής Επαναστατικής Οργάνωσης προς τους Αντιπροσώπους των Μεγάλων Δυνάμεων στο Συνέδριο) (Σόφια, 1919), σσ.3-8.

³⁰ Για την Ε.Μ.Ε.Ο. και για το Μακεδονικό στη μεσοπολεμική Βουλγαρία βλ. Vlasis Vlasidis, "The 'Macedonian Question' on the Bulgarian Political Scene (1919-1923)", Balkan Studies 32/1 (1991), 71-88.

³¹ Biliarski και Kristiy Gerginov, "Nepublikuvani dokumentii za deinostta na Todor Alexandrov i VMORO (1910-1919)" (Αδημοσίευτα στοιχεία για τη δράση του Τοντόρ Αλεξανδρώφ και την Ε.Μ.Ε.Ο. (1910-1919), Voennoistoritseski Sbornik 4 (1987), 214.

³² Βλ. Petar Tsaulev v Otvoreno pismo do Kiril Pirlisev" (Ο Πέταρ Τσαούλεφ στο Άνοιχτό Γράμμα' στον Κίριλ Πιρλίσεφ) που δημοσιεύτηκε αρχικά στο Balkanska Federatsia τον Ιούλιο του 1924 και επαναδημοσιεύτηκε στο Dokymenti I materjali za Istorija na Bulgarskija Narod (Ντοκουμέντα και υλικό για την ιστορία του βουλγαρικού έθνους) (Σόφια, 1969), σ.454.

³³ "Interviu c Al. Protogerov otnosno polozenieto v Makedonija 9-10-1927" (Συνέντευξη με τον Αλ. Πρωτογέρωφ για τη νέα κατάσταση στη Μακεδονία 9-10-1927), Dokumenti I Materijali, σ.473.

³⁴ Βλ. Ivan Mihailov, Macedonia . A Switzerland of the Balkans (Σαίντ Λιούις, 1950, ελλ. μετάφραση ΙΜΧΑ), σ.37.

³⁵ Βλ. Το υπόμνημα της «Προσωρινής Αντιπροσωπείας της πρώην Ενωμένης Ε.Μ.Ε.Ο.» προς τα μέλη της βουλγαρικής κυβέρνησης σχετικά με την τύχη της Μακεδονίας κατά την υπογραφή της συνθήκης ειρήνης στο Macedonia. Documents and Material (Σόφια, 1978), σ.701.

³⁶ Βλ. την κλασική πλέον μελέτη του Benedict Anderson, Imagined Communities (Λονδίνο, 1991 2^η εκδ.)

Tα σχολεία του Δοξάτου: Πνευματική και πολιτιστική προσφορά του Δοξάτου στα χρόνια της τουρκοκρατίας

2012-01-28T10:56:00.004+02:00

του κ. ΧΡΗΣΤΟΥ ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ

Το Δοξάτο, φυτρωμένο ανάμεσα στον πλούσιο κάμπο της Δράμας- Φιλίππων, ευνοήθηκε για την ανάπτυξή του στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Έφθασε μάλιστα κατα τούς τελευταίους αιώνες κυρίως μετα τα 1600, να γίνει μιά όμορφη και πλούσια κωμόπολη.

Θα προσπαθήσω να δώσω μια εικόνα της ζωής του, αυτής που έχει σχέση με την πνευματική και πολιτιστική προσφορά του, τον τελευταίο αιώνα της Τουρκοκρατίας, μ’ όσα στοιχεία έχω στη διάθεσή μου, μέχρι τη μεγάλη σφαγή του 1913.

Εναι μία δύσκολη αναδρομή, διότι τα στοιχεία που έχουμε είναι λίγα, κι αύτα που ύπάρχουν βρίσκονται σέ διάφορα σπάνια βιβλία, που χρειάζεται επίπονη και μακρόχρονη έρευνα, για να τα βρει κανείς.

Οι   κάτοικοι του Δοξάτου, φιλοπρόοδοι και εργατικοι, με το πέρασμα του χρόνου ύποσκελίζουν το τούρκικο στοιχείο, κι αύτο συμβαίνει κυρίως μετα την έπανάσταση του 1821 και άναπτύσσουν δραστηριότητα, πνευματική και πολιτιστική άξιοζήλευτη.

Κείνο τον καιρό και μετα, ένα πλήθος άπό ταξιδιώτες κι εμπορευόμενους φωνασκούσαν καθημερινά στα χάνια και τα μαγαζιά του Δοξάτου κι άνάμεσα σ’ αύτούς διέκρινε κανείς 'Έλληνες άπ’ τη Θεσ/νίκη και τη λοιπή Μακεδονία που πήγαιναν για την Πόλη, Εβραίους, Αρμένηδες κι άνατολίτες κάθε λογής με τις γραφικές τους στολές, που έρχόταν στο Δοξάτο για δουλειές και σάν περαστικοί.

Ολος αύτός ό κόσμος, έδινε έναν κοσμοπολίτικο τόνο στο Δοξάτο.

Η τοποθεσία και το κλίμα του Δοξάτου είναι ύπέροχα, τα δέ κτίριά του όμορφα με το Μακεδονίτικο ρυθμό τους.

Έρχονται και έγκαθίστανται πολλές οικογένειες άπό τη Δυτική Μακεδονία τη Σιάτιστα κυρίως, άπό τα Μαδεμοχώρια τηςΧαλκιδικής και τη γύρω περιοχή.

Κτίζονται μεγάλα και όμορφα αρχοντόσπιτα άπό δυτικομακεδόνες τεχνίτες και σ’ αύτον που έρχεται για πρώτη φορά στο Δοξάτο, του δημιουργεί την έντύπωση πόλεως μεγάλης.

Ό πληθυσμός του αύξάνει, όπως αύξάνει και το εισόδημα άπό την πώληση του καπνού,
οι   έμποροι του Δοξάτου, αναλαμβάνουν την έμπορία του καπνού και με έμπορικούς οίκους του έξωτερικου, και ή διακίνηση του προϊόντος γίνεται άπό το λιμάνι της Καβάλας.
Το Δοξάτο, γίνεται ένα σημαντικό κέντρο στην περιοχή της Αν. Μακεδονίας και μετά το μεγάλο σηκωμό του Γένους, προκόβει σ’ όλους τούς τομείς.

Επικεφαλής, στη δημιουργική αύτη προσπάθεια τών φιλοπροόδων κατοίκων, είναι ή δημογεροντία που αποτελείται άπό εξέχουσες προσωπικότητες.

Τα καθήκοντα τους, στην Ελληνορθόδοξο Κοινότητα ήταν πολλά και ποικίλα.

Η σπουδαιότερη όμως φροντίδα της ήταν η μόρφωση τών νέων, η άπονομή της δικαιοσύνης άνάμεσα στούς όρθόδοξους, οι   δικαιοπραξίες κ.ά.

Η δημογεροντία, άναγνώριζε σαν φυσικό της προϊσταμενο, μόνο τον Μητροπολίτη, ό όποιος είχε ώρισμένα άναγνωρισμένα και άπό την Πύλη, προνόμια.

Εκτός όμως άπό τις παραπάνω δραστηριότητες, ή δημογεροντία, έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον και για τα διάφορα άρχαιολογικά εύρήματα που έρχόταν στο φως άπό τούς κατοικους.

Γιαύτη της τη δραστηριότητα, η Αρχαιολογική Εταιρεία Αθηνών, στέλνει τα συγχαρητήριά της το 1870 και εκφράζει τίς εύχαριστίες της για τις φιλοπρόοδες και έθνικές της προσπάθειες.

Γύρω στα 1865-70, ιδρύεται ή Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών, ή όποια προσφέρει κάθε βοήθεια στούς πάσχοντες
και αργότερα, στη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα,
κατασκευάζει τα ρουχα για τούς μακεδονομάχους του Καπεταν Τζάρα, που δρούσαν στην περιοχή μας.

Το 1874, Ιδρύεται και ή Φιλεκπαιδευτική ’Αδελφότητα «ΟΙ ΦΙΛΙΠΠΟΙ», που συνεχίζει μέχρι σήμερα τη δράση της, σάν φιλοπροοδευτικός και Γυμναστικός Σύλλογος.

Η Αδελφότητα αυτή, διατηρούσε, ένα καλά οργανωμένο αναγνωστήριο, στο οποίο σύχναζαν όλοι σχεδόν οι   νέοι.
Το άναγνωστήριο, ήταν ένα τριώροφο κτίριο, δίπλα άκριβώς άπό το ίερό της’Εκκλησίας του 'Αγίου Αθανασίου.
Στον πρώτο όροφο, ύπήρχε και μία λέσχη-καφενείο, που άργότερα θά παίξει σπουδαίο ρόλο στο Μακεδονικό ’Αγώνα.
Εδώ έπίσης στεγάζονταν ή Φιλαρμονική και το περίφημο συγκρότημα της Μαντολινάτας, που άφησε έποχή.
Το μεγαλοπρεπές αυτό «Αναγνωστήριο» όπως τόλεγαν οι   Δοξατιανοί, κατεδαφίστηκε από τούς Βουλγάρους, το 1943.

Ή οικονομική εύρωστία τών κατοίκων του Δοξάτου και γενικά ή όλη της δραστηριότητα προκαλεί το θαυμασμό τών ξένων και το φθόνο τών Τούρκων.

Ή έθνική γιορτη της 25ης Μαρτίου, άποτελούσε το πιό σπουδαίο γεγονός και οι   Δοξατινοι , έκμεταλλεύονταν την εύκαιρία αυτη για να έκδηλώσουν τα έθνικά τους αισθήματα.

Τα παιδιά του Σχολείου, ντυμένα με τις έθνικές στολές, τραγουδούσαν τα θούρια όπως, το «Μαύρη ή νύχτα στα βουνά» το «Ω λυγερόν και κοπτερόν σπαθί μου» τον έθνικό μας Ύμνο και άλλα.

Το Σχολείο ήταν καταστόλιστο άπό 'Ελληνικές σημαίες, χωρίς να τολμούν οι   Τούρκοι ν’ άντιδράσουν.
Νωχελείς και ράθυμοι οι   Τούρκοι κατα τούς χρόνους αύτούς της παρακμής τους, άδιαφορουσαν για το ξύπνημα τών ραγιάδων, οι   δε άρχές τους, διαβρωμένες άπ’ το «μπαχτσίς» τών γκιαούρηδων, έκαναν τα «στραβά μάτια».

Φτανανε μάλιστα πολλές φορές κι’ αύτοι   οι   Τούρκοι, να καταφεύγουν οτη δημογεροντία για να λύσουν τίς διαφορές τους.
Δυναμική και κυρίαρχη μορφή στα χρόνια αύτα, είναι ό Χατζή- Χριστόδουλος Αργυρίου ή Άργυριάδης.

Είναι ό πρώτος οικονομικός παράγοντας τού Δοξάτου και τηςπεριοχής όπως άργότερα ήταν κι ό γιός του, Γεώργιος ή Τζώρτζης Αργυριάδης.

Ο Μητροπολίτης Καβάλας Χρυσόστομος, κι’ αργότερα ’Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, που το 1902 ήταν ’Αρχιδιάκονος στη Μητρόπολη Δράμας, λέει, ότι, «την έποχήν έκείνην, ή κωμόπολις του Δοξάτου, εύρίσκετο εις τοιαύτην οι κονομικήν άκμήν, ώστε πολλαί οι κογένειαι ώς αί τών Αναστασίου Χατζή-Βασιλείου, του Χριστοδούλου κλπ. έζων έν πάση εύμαρεία και έν εύρωπαϊκή χλιδή και πολυτελεία».

Είναι πράγματι συγκινητική ή δημιουργική αύτη προσπάθεια τών Δοξατινών, που μέσα στην πολύχρονη σκλαβιά, κατόρθωσαν να φθάσουν στο ζηλευτο αύτο σημείο προόδου.

Το 1906, περνα άπ’ το Δοξάτο, ό Γεώργιος Χατζηκυριάκος, έπιθεωρητηςτών ' Ελληνικών Σχολείων και πράκτορας του Μακεδονικού Κομιτατου.
Οι   πληροφορίες που συγκέντρωσε και οι   μαρτυρίες του από τα μέρη αύτα, αποτελούν πολύτιμη πηγή.

Για το Δοξάτο γράφει τα έξης:

«Βαίνομεν θυμήρεις έπί τηςώραίας μεταξύ Δράμας και Καβάλας άμαξιτηςόδοϋ, διερχόμενοι μετα ώρας οδοιπορίαν, διά την όψιν πόλεως, ώς έκ τών καλών και εύπρεπών αύτηςοικιών έχούσης κώμης Δοξάτου, εύημερούσης έκ τηςκαλλιεργείας και έμπορίας του καπνού, έν ή θάλλει και προάγεται διά της 'Ελληνικής Παιδείας, μία τών σημαντικοτέρων ' Ελληνορθοδόξων Κοινοτήτων».

Σέ άλλη περιγραφή του, λέει τα έξής πιό διαφωτιστικά:

«Έκ των κλεινών τών Φιλίππων έρειπίων, έπί ώραν άμαξοδρομών, παρέρχομαι μικράν όθωμανικήν κώμην και μετ’ άδειαν εισέρχομαι εις το εύφημον Δοξάτον, το όποΐον διχοτομεί ή άμαξιτη όδός, άποτελοϋσα και την κεντρικήν αύτου όδόν, έπί τηςόποι ας ή άγορά, ή έκκλησία, το Σχολείον.
το Δοξάτον, είς τον είσερχόμενον το πρώτον, φαίνεται ώς πόλις. το εύρύ και εύθύ τηςόδοϋ και το εύπρεπές τών οικιών, τοιαύτην όψιν έμφαίνουσιν.
Ένθεν μέν το εύφυές τηςτοποθεσίας, ώς πρός την καλλιέργειαν του καπνου ένθεν δέ το κεντρικόν αύτοϋ, ώς πρός την προμήθειαν καπνού, έξ όλης της περιχώρου εις τούς μεγάλους της Καβάλας καπνοσυλλέκτας, προσεπόρισαν αύτώ οικονομικήν ίσχύν και πρόοδον και άνέδειξαν, το δεύτερον ιδίως οίκους εύποροϋντας και είς την Κοινότητα εύεξίαν προσδίδοντας.
    Επί της όδου ή πόλη του περιβόλου είς το μέσον του όποιου ίδρυται ή έκκλησία σεμνοπρεπής και διακεκοσμημένη και παρ’ αύτη το όγκώδες κωδωνοστασιον.
Έν τώ περιβόλω του Ναού και έπί της όδού, το Σχολείον τών άρρένων, πλήρες έξαταξιον άστικόν σχολείον.
Περαιτέρω, όπισθεν τηςέκκλησίας, έπί έγκαρσίας όδού, πενταταξιον Παρθεναγωγεϊον μετα Νηπιαγωγείου».

Μία άλλη μαρτυρία σημαντική που έχουμε για τα σχολεία του Δοξάτου, είναι της Μαρίας Χατζή Καλού.
Η Χατζή Καλού, καταγόταν από την Κεφαλλονιά και σταλθηκε στην ύπόδουλη Μακεδονία για να διαπιστώσει τίς έκπαιδευτικές άνάγκες τών κατοικων και την έν γένει δραστηριότητα τους.

Στο βιβλίο που έξέδωσε το 1909, ώς έξής περιγράφει την κατάσταση στο Δοξάτο.
«Μετα δεκαήμερον έν Καβάλα διαμονήν, έπανέκαμψα είς την ώραίαν και έμπορικήν κωμόπολιν Δοξάτον».
Οι   κάτοικοι του Δοξάτου έπιδίδονται είς το καπνεμπόριον και έν γένει δυνάμεθα να είπωμεν ότι τα περισσότερα καπνά της περιφερείας παραδίδονται είς Καβάλαν, μέσω τών εμπόρων του Δοξάτου.

Τα έκπαιδευτήρια είναι νεόδμητα, έδαπανήθηκαν άνω τών 5.000 λιρών πρός ανέγερσιν, ύπό την αύστηράν έπίβλεψιν τών ιθυνόντων, τα πράγματα της Κοινότητος.
’Έχει αύτη πάντοτε άριστον προσωπικόν διδασκάλων και διδασκαλισσών, διδασκομένων όλων τών μαθημάτων τελείως, ιδίως δέ χρησιμοποιούοιν ώς μέσον καταλληλον διδαχής και ηρωϊκά άσματα πρός άνάπτυξιν του θάρρους και τών αισθημάτων πρός την πατρίδα.

Διατηρούσι Γυμναστήριον καλώς διοργανωμένον με καταλληλον γυμναστήν. Διατηροϋσιν όμιλον μουσικόν καλώς καταρτισμένον και όμιλον δραματικόν. Τα δύο σωματεία άδελφικά συνεργάζονται άπό καιρού εις καιρόν, δίδονται παραστασεις επί σκηνής, παριστάνονται δέ διάφορα έθνικά και ήρωϊκά δράματα, λαμβανουσών μέρος είς τας παραστασεις και δεσποινίδων.

Τα εκ των παραστάσεων προερχόμενα χρήματα χρησιμεύουν πάντοτε διά ιερούς σκοπούς.
Αι κυρίαι διατηρούσι φιλόπτωχον άδελφότητα, καλώς κατηρτισμένην έξ ής πολλοι   τών πασχόντων άδελφών εύρίσκουσι ύποστήριξιν και περίθαλψιν.

Έν γένει παρατηρείται αγάπη και αφοσίωσις πρός κοινωφελή και προοδευτικά έργα».

Δεν γνωρίζουμε πότε άκριβώς άρχισε να λειτουργεί 'Ελληνικό Σχολείο στο Δοξάτο, άλλά είναι γνωστο ότι στα 1876, ύπήρχε ’ Αρρεναγωγεΐο και το 1878-79 λειτουργούσε και Παρθεναγωγείο, με 250 μαθητές, 127 νήπια και (9) έννέα δασκάλους συνολικά.

Οπως άνέφερα και παραπάνω, τα σχολεία βρίσκονταν άπ’ την πίσω πλευρά της σημερινής έκκλησίας, κοντα στην άγορά και με τον καιρό δέν ήταν σέ θέση να έξυπηρετήσουν τίς αύξανόμενες άνάγκες.

Στίς άρχές του αιώνα μας, ή άνάγκη για την μεταστέγαση τών σχολείων έγινε πιό έπιτακτική.

Ή δημογεροντία παρακάλεσε τον Μητροπολίτη Χρυσόστομο τον μετέπειτα ’Εθνομάρτυρα Σμύρνης, να στείλει στο Δοξάτο, τον ’Αρχιδιάκονο της Μητροπόλεως, Θεμιστοκλή Χατζή Σταύρου, αργότερα Μητροπολίτη Καβάλας και ’Αρχιεπίσκοπο ’Αθηνών, Χυσόστομο, για να πάρουν σχετικές άποφάσεις, ώστε να προχωρήσουν στην άνέγερση νέων έκπαιδευτηρίων.

Στη σύσκεψη που έγινε το 1907, άποφασίστηκε και έπεβλήθηκε ειδική φορολογία στον καπνό και ύπογράφηκε και σχετικό πρακτικό.

Η ιδέα του Εράνου άπορρίφτηκε γιατί θεωρήθηκε, ότι δέν θά συγκεντρώνονταν σέ λίγο χρόνο τα χρήματα που ήταν άναγκαΐα για την άποπεράτωση τών Εκπαιδευτηρίων.

Οι   Τούρκοι όμως, «φθονήσαντες», όπως λέει ό ’Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος, την έκπολιτιστικήν ταύτην κίνησιν, κατήγγειλαν εις την Νομαρχίαν Δράμας, την έπιβολήν της φορολογίας, χαρακτηρίσαντες ταύτην ώς παράνομον, ότι της φορολογίας έπιβαλλομένης μόνον δια Αυτοκρατορικού Διατάγματος.

Έξεδόθη λοιπόν συνεχίζει ό Χρυσόστομος κατ’ εμού ένταλμα προφυλακίσεως και ότε άπεχώρουν της συνεδρίας του Διοικητικού λεγομένου Συμβουλίου, συνελήφθην εις τον περίβολον της Νομαρχίας και ένεκλείσθην εις την φυλακήν, έξ ής μετα διήμερον άπελύθην, κατόπιν ένεργειών τού Πατριαρχείου, βασισθεισών έπί τών διαταξεων του Φιρμανίου του δοθέντος εις τον Μητροπολίτην, καθ’ άς δικαίωμα αύτου είναι να φορολογεί τούς Χριστιανούς πρός συντέλεσιν έργων Θρησκευτικών, ’Εκπαιδευτικών και Φιλανθρωπικών.

Ούτως έξασφαλισθείσης της δαπάνης οικοδομήθη το μέχρι σήμερα σωζόμενον μεγαλοπρεπές Σχολείον Δοξάτου, μνημείον της φιλομουσίας των πολλά παθόντων και τρις σφαγιασθέντων φιλογενεστάτων Ελλήνων της κωμοπόλεως ταύτης».

Εκτός από την φορολογίαν του καπνού, φαίνεται πώς η Κοινότης είχε συνάψει και σχετικό δάνειο άπό το Ύπ/μα τηςΤραπέζης ’ Αθηνών, της Καβάλας.
Αύτο προκύπτει άπό ένα πρακτικό του Δημοτικού Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου του 1913, «περί αίτήσεως παρά της Σεβαστής Κυβερνήσεως, όπως χορηγηθεί το έξ είσπράξεως πωληθέντων καπνών αδεσπότων κατα το θέρος ποσόν πρός απόσβεσιν του πρός την έν Καβάλα Τράπεζαν Αθηνών όφειλομένου σχολιακού χρέους της Κοινότητος.

Για το σκοπό δέ αύτόν, ορίστηκε και έπιτροπή άπό τούς Άθ. ’Αδαμαντίδην, Δημ. Χατζηδημητριού, Ανδρέα Τζήμο και Αθανάσιο Γεωργιάδη, που θά ένεργούσαν ώς πληρεξούσιοι της Κοινότητος.
το σχολείο ήταν έτοιμο το 1910, να δεχθεί τους πρώτους μαθητές, στην κεντρική δέ πύλη και πάνω άκριβώς ύπάρχει έντειχισμένη πλάκα που γράφει:
«Εκπαιδευτήρια 'Ελληνικής ’Ορθοδόξου Κοινότητος Δοξάτου 1908-1910».

Το σχολείο υψώνεται και σήμερα με μεγαλοπρέπεια στην είσοδο του Δοξάτου άπό την πλευρά της Δράμας.
Το κτίριο έχει δύο όρόφους και ένα ισόγειο που χρησιμεύει για άποθήκη, στη στέγη του δέ κατασκευάστηκαν και ειδικά δωμάτια «τουμπέδες» όπως τούς έλεγαν, για τη διαμονή τών δημοδιδασκάλων.
Σήμερον οι   τουμπέδες αύτοι   δέν ύπάρχουν. Καταστράφηκαν άπό την πυρπόληση του Δοξάτου το 1913.
Θά τελειώσω το σημείωμα αύτο μ’ ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο, που άξίζει να γίνει γνωστό, μεταξύ του Μητροπολίτη Δράμας και μετέπειτα Σμύρνης, Χρυσοστόμου και τού τότε Τούρκου Διοικητη της Μακεδονίας, Χιλμή Πασά.
Την έποχή που το σχολείο είχε τελειώσει έτυχε να περάσει άπό το Δοξάτο ό Χιλμή πασάς, πηγαίνοντας για την Καβάλα.

Σταμάτησε λίγο στο Δοξάτο και θέλησε να πληροφορηθεΐ για τα προβλήματα τών Τούρκων και τών Ελλήνων.
Οταν έμπαινε στο Δοξάτο, άπό την Δράμα, είδε το μεγαλοπρεπές Σχολείο και του προξένησε μεγάλη έντύπωση ό όγκος του και ό χρωματισμός του.

Είχε δέ το σχολείο και μιά ιδιομορφία.
Σχημάτιζε ένα τεράστιο Έψιλον, που θύμιζε Ελλάδα και ήταν βαμμένο με τα Ελληνικά χρώματα.

Το γεγονός αύτο δέν άρεσε στον Χιλμή πασά, κάλεσε την δημογεροντία του Δοξάτου και τούς σύστησε ν’ άλλάξουν τα χρώματα. οι   δημογέροντες του άπάντησαν, πώς άρμόδιος για το ζήτημα αύτο ήταν ό Μητροπολίτης Δράμας, τον όποίον έπρεπε να ρωτήσουν.
Ο Μητροπολίτης αφού ενημερώθηκε σχετικά απάντησε άργότερα άπό την έφημερίδα της Θεσ/νίκης «Νέα Αλήθεια», πρός τον Χιλμή πασά.
Έγραφε ό Μητροπολίτης:

« Ο Διοικητής της Μακεδονίας, έξοχώτατος Χιλμή πασάς, δέν θέλει το σχολείο του Δοξάτου να έχει Ελληνικά χρώματα.

Μά τον ούρανό, πώς θά τον βάψουμε».

Έτσι έληξε το μικρό αύτο έπεισόδιο χωρίς να δοθεί συνέχεια.
Προσπάθησα να δώσω μερικά στοιχεία που να δίνουν μία εικόνα τηςμ εγάλης προσπάθειας που κατέβαλαν οι   Δοξατινοι   κατα τούς μαύρους χρόνους τηςδουλείας.
Η προσπάθεια αύτη δέν ήταν καθόλου μικρή, άν αναλογισθούμε την έποχή και τίς συνθήκες κάτω άπό τίς όποιες έγινε.

Εθνική και πνευματική αφύπνιση του ελληνισμού της Μακεδονίας κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.

2012-01-21T08:20:00.001+02:00

Απόσπασμα από το βιβλίο "Μακεδονία και Τουρκία" του Κ. Βακαλόπουλου.
Σημαντική απήχηση στον μακεδονικό χώρο είχαν κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα τα μεγάλα πολεμικά γεγονότα, που προκλήθηκαν από τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1768- 1774.

Με την έκρηξη του πολέμου αυτού εντάθηκε η αναταραχή στην ηπειρωτική Μακεδονία και στη Θάσο, η οποία μαστιζόταν από τις πολυάριθμες πειρατικές επιδρομές.

Ρωσικά πλοία έφτασαν τον Αύγουστο του 1770 στη Θάσο, για να προμηθευθούν την απαραίτητη ξυλεία.
Πυρετώδεις προετοιμασίες διαδραματίζονται στα 1768 στο Μοναστήρι με την πρωτοβουλία του μπεηλέρμπεη της Ρούμελης, ενώ σε άλλες πόλεις της Κεντρικής Μακεδονίας οι ντόπιοι μπέηδες διατάζονται να στρατολογήσουν πεζούς και ιππείς.

Ο ρωσοτουρκικός πόλεμος προκαλεί γενική αναστάτωση στη Μακεδονία, πολλαπλασιάζει τις αυθαιρεσίες και τις καταπιέσεις των τουρκικών διοικήσεων σε βάρος των ελληνικών πληθυσμών και διογκώνει επικίνδυνα τη ληστρική δραστηριότητα των Τούρκων λιποτακτών.
Στο βορειοδυτικό μακεδονικό χώρο τα αλβανικά στρατιωτικά σώματα και οι ληστρικές ομάδες δημιουργούν εφιαλτική ατμόσφαιρα και αναγκάζουν τις χριστιανικές κοινότητες και τους εκπροσώπους τους να ζητήσουν την προστασία των ισχυρών μπέηδων με αντάλλαγμα την καταβολή σημαντικών χρηματικών ποσών.

Στα 1769 προσδιορίζεται χρονικά και η καταστροφή της Μοσχόπολης από τις αλβανικές επιδρομές. Οι κάτοικοι της Μοσχόπολης διασκορπίστηκαν στην Κοριτσά, στα Ιωάννινα, στο Δελβινάκι, στα Αμπελάκια, στο Μοναστήρι, στο Κρούσοβο, στην Αχρίδα, στην Βουδαπέστη, στη Βιέννη, στην Κλεισούρα και σε άλλα αστικά κέντρα.
Ανάλογη τύχη είχαν και τα βλαχόφωνα χωριά της περιοχής του Γράμμου, Νίτσα, Νικολίτσα, Λινοτόπι και Βίρτιανικ.
Ενεργή υπήρξε η συμμετοχή των Ελλήνων της Μακεδονίας στο πλευρό του υπόλοιπου υπόδουλου ελληνισμού και των Ρώσων κατά τη διάρκεια του ρωσοτουρκικού πολέμου.

Μάλιστα ο Γεώργιος Παπαζώλης από τη Σιάτιστα, λοχαγός της αυτοκρατορικής φρουράς της Αικατερίνης Β ' της Ρωσίας, είχε πετύχει να προσελκύσει την προσοχή των αδελφών Ορλώφ και να σταλεί στην Ελλάδα, για να καλλιεργήσει το επαναστατικό κίνημα του 70.

Η συμβολή του Παπαζώλη στην έκρηξη της εξέγερσης του 1770 υπήρξε καθοριστική. Ήδη από το 1765 βρίσκεται στην Ακαρνανία και μυεί αρματολούς και προκρίτους. Στα 1766 γίνεται δεκτός στην Πελοπόννησο με ενθουσιασμό παρά την επιφυλακτική στάση των Μανιατών.
Στην Καλαμάτα, στον πύργο του πλουσιότερου γαιοκτήμονα της Πελοποννήσου, του Παναγιώτη Μπενάκη, ο Παπαζώλης ενθουσίασε κυριολεκτικά τους προύχοντες και τους κληρικούς και πέτυχε ν’ αποσπάσει την υπόσχεση του Μπενάκη για τη συμμετοχή των Ελλήνων οπλαρχηγών στην Επανάσταση.

Στην εξέγερση του 1770 πήραν μέρος ο γερο Ζιάκας των Γρεβενών και οι Θεσσαλομακεδόνες Ζήδρος και Λάζος του Ολύμπου και ο Μπλαχάβας των Χασίων, οι οποίοι εξουσίαζαν μεγάλα γεωγραφικά τμήματα του μακεδονικού χώρου.

Μετά το 1770 σημαντική δράση ανάλαβε στις περιοχές Ολύμπου και Γρεβενών ο κλέφτης Δημ. Τότσκας και οι 3 γιοί του Κυριάκος, Στέργιος και Βαρκής με τους οπαδούς τους.

Η Μακεδονία, μετά το τέλος του ρωσοτουρκικού πολέμου του 1774, παρουσιάζει όψη αναρχούμενης επαρχίας λόγω των αλλεπάλληλων επιδρομών των Αλβανών μισθοφόρων, που είχαν κατεβεί στην Πελοπόννησο, για να καταστείλουν την ελληνική επανάσταση.

Η κατάσταση επιδεινώθηκε από τις αλληλομαχίες των μπέηδων της Κεντρικής Μακεδονίας, οι οποίες προκαλούσαν μεγάλη φθορά σε έμψυχο υλικό σε βάρος των χριστιανικών πληθυσμών. Η αναταραχή και η αρβανιτοκρατία που επικρατούν την εποχή αυτή στον μακεδονικό χώρο, διόγκωσαν το ρεύμα προς την εξωμοσία και υποχρέωσαν πολλούς κατοίκους των χωριών της Δυτικής Μακεδονίας, των Βαλαάδων, να εξισλαμιστούν.

Οι κάτοικοι των Βαλαάδων εντοπίζονταν στη Νοτιοδυτική Μακεδονία και κυρίως στους καζάδες Ανασελίτσας, Γρεβενών και Ελασσόνας.

Το φαινόμενο των εξισλαμισμών των ελληνικών πληθυσμών έγινε ακόμη εντονότερο κατά την περίοδο της αρβανιτοκρατίας, όταν η κυριαρχία του Αλή πασά είχε επεκταθεί
στην Ήπειρο, στη Δυτική Μακεδονία και στη Θεσσαλία.

Ωστόσο το ρεύμα προς την αλλαξοπιστία αναστέλλεται κάπως από την βαθμιαία ύψωση της πνευματικής στάθμης στη Μακεδονία, και γενικότερα στην Ελλάδα, και συμβαδίζει με την οικονομική άνοδό της.

Έτσι στη Θεσσαλονίκη μνημονεύεται στα μέσα του 17ου και στις αρχές του 18ου αιώνα η λειτουργία της λεγόμενης Ελληνικής Σχολής με διευθυντή τον Ιωάννη τον Θεολόγο.

Η σχολή της Νάουσας ιδρύθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα.

Στα 1749, με τις ενέργειες του Αλέξ. Μαυροκορδάτου και του πατριάρχη Κύριλλου Ε', ιδρύθηκε η περίφημη Αθωνιάδα Ακαδημία,
στην οποία δίδαξαν ο Ευγ. Βούλγαρις, ο Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης και ο Μεσολογγίτης Παναγιώτης Παλαμάς.

Η φήμη του Βούλγαρη προσέλκυσε στο Αγ. 'Ορος πλήθος μαθητών, αλλά η μετέπειτα σύγκρουσή του με τον πατριάρχη Κύριλλο οδήγησαν βαθμιαία στην παρακμή της Αθωνιάδας σχολής.

Στην ουσία η ρήξη αυτή οφειλόταν στην αντίθεση των φιλελεύθερων ιδεών (Βούλγαρις) και των συντηρητικών αντιλήψεων των μοναχών, οι οποίοι εκπροσωπούνταν από τους Κολλυβάδες, που καθοδηγούνται από τον Αθανάσιο Πάριο και τον Νικόδημο Αγιορείτη.

Η κίνηση των Κολλυβάδων απέβλεπε στην επιστροφή στην γνήσια εκκλησιαστική παράδοση.
Από την Αθωνιάδα Σχολή πέρασε και ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ο οποίος πραγματοποίησε αλλεπάλληλες περιοδείες στη Δυτική Ελλάδα, κυρίως στη Δυτική Μακεδονία και στην Ήπειρο, εμψυχώνοντας τους υπόδουλους ελληνικούς πληθυσμούς και αποσκοπώντας στην ηθική και στην πνευματική άνοδο του ελληνικού λαού.

Η συμβολή του Κοσμά του Αιτωλού στην ίδρυση ελληνικών σχολείων στη Μακεδονία ήταν πολύ μεγάλη.

Η παρουσία του στον μακεδονικό χώρο υπήρξε καταλυτική για την μετέπειτα εθνική και πνευματική αφύπνιση του ελληνισμού της Μακεδονίας (1759-1779).

Ο Ελληνισμός της Δράμας : Οι τρεις τουρκικοί κώδικες της Δράμας.

2012-01-18T17:45:00.001+02:00

Από το βιβλίο "Δραμινά Ιστορικά", του Βασίλειου Πασχαλίδη.

Οι τουρκικοί κώδικες και τα σπαράγματα διαφόρων κωδίκων, που σώθηκαν, αν και μετρημένοι στα δάκτυλα, πρέπει να αποτελούν σοβαρή ιστορική πηγή για την περιοχή Δράμας.

Το μεγαλύτερο μέρος του αρχείου, από το οποίο προέρχονται και οι κώδικες, που σώθηκαν, πρέπει να καταστράφηκε τον Ιανουάριο του 1970, όταν κατεδαφιζόταν το παλαιό δημοτικό κτίριο Δράμας.

Μια πρώτη γνωριμία όχι σημαντική και λεπτομερειακή με τους κώδικες πήραμε πριν από μερικά χρόνια με τη βοήθεια του τουρκομαθή γεωπόνου Χαράλαμπου Εμμανουηλίδη, που πέθανε ξαφνικά πριν προλάβει καν να αρχίσει τη μεταφραστική εργασία του πάνω στα κείμενα, που είναι γραμμένα στην αραβοπερσική γραφή.

Έτσι σταμάτησε από τότε η προσπάθεια για τη μετάφραση των κωδίκων και των φύλλων που σώθηκαν. Το κατάλληλο και έμπειρο πρόσωπο, που θα μπορούσε να μεταφράσει με ακρίβεια τα τουρκικά κείμενα ακόμη δεν βρέθηκε.

Τρεις από τους κώδικες αυτούς παρουσιάζουμε στη συνέχεια.

Α. Ο Κώδικας 1889-1892

Ο κώδικας έχει χονδρά εξώφυλλα, τα φύλλα του είναι εκατό και χωρίς αρίθμηση.

Έχει διαστάσεις 0,29x0,185. Βρίσκεται σε καλή κατάσταση και έχει πολλές λευκές σελίδες. Το περιεχόμενό του αναφέρεται στα ελληνικά χρόνια 1889, 1890, 1891 και 1892, που έχουν τα αντίστοιχό τους τουρκικά 1305, 1306, 1307 και 1308.

Ο κώδικας περιλαμβάνει ονομαστικές καταστάσεις από επαγγελματίες της επαρχίας Δράμας, δηλαδή από τη Δράμα, το Δοξάτο, τη Χωριστή, (Τσατάλτζα), την Πετρούσα (Πλεύνα), τα Κοκκινόγεια (Κουπάλιστα) κ.ά.

Ενημερώνεται δε κάθε χρόνο με την ευκαιρία της σφραγίσεως των μέτρων και των σταθμών των επιτηδευματιών, που περνούσαν υποχρεωτικά από το αρμόδιο γραφείο.

Το γραφείο αυτό είχε τη δικαιοδοσία αυτή σε όλη την επαρχία της Δράμας.
Οι σελίδες του κώδικα είναι χωρισμένες σε στήλες με τις εξής διακρίσεις των στοιχείων, που καταχωρούνταν:
όνομα επαγγελματία, πατρώνυμο, επάγγελμα, τόπος κατοικίας, είδος σφραγιζομένου οργάνου (λ.χ. καντάρ), τέλος (φόρος) σημάνσεως σε γρόσια.

Η καταγραφή των επαγγελματιών γινόταν σε ομάδες φορολογούμενων από 3-7 άτομα η κάθε μία.

Έτσι βρισκόταν ευκολότερα το συνολικό ποσό της οφειλής της κάθε ομάδας επιτηδευματιών, που την εισέπραττε ο αρμόδιος υπάλληλος εννοείται από τον έλεγχο και τη σήμανση του εργαλείου που ακολουθούσε.
Διευκολυνόταν επίσης έτσι ο υπάλληλος και στις λογιστικές πράξεις, που ήταν υποχρεωμένος να κάνει στο τέλος για να παραδώσει το λογαριασμό στο ταμείο.

Κάτω από το συνολικό ποσό που συγκεντρωνόταν για την κάθε ομάδα και που αναγραφόταν και ολόγραφα το νούμερο, υπέγραφε ο υπάλληλος του γραφείου για την αλήθεια και την ακρίβεια του περιεχομένου της κάθε μιας πράξεως.

Ο κώδικας αυτός έχει μεγάλη ιστορική σημασία για τον Ελληνισμό της περιοχής.

Από τις εκατοντάδες των επαγγελματιών, που παραθέτει ο κώδικας,
δεν αναφέρεται καθόλου σε σλαβικά ονόματα εκτός μόνο σε μια περίπτωση επαγγελματία, από την Πετρούσα.

Τα χριστιανικά ονόματα, που κυριαρχούν στον κώδικα είναι όλα ελληνικά όπως λ.χ. Δημητρό, Γιώργη, Βασίλ, Γιάννη κ.ά., όπως επίσης είναι ελληνικά και τα επαγγέλματα που ασκούσαν κυρίως οι Έλληνες επαγγελματίες λ.χ. του οτουντζή, του κιομουρτζή, του μανάβ, του κασάπ, του εσκιτζή κ.ά.

Τα ονόματα αυτά και τα παραπάνω επαγγέλματα αποδεικνύουν ότι στη Δράμα και στα γύρω χωριά της υπήρχε τότε μια πραγματικά οργανωμένη οικονομικά και κοινωνικά, εκκλησιαστικά, κοινοτικά και εκπαιδευτικά δυναμική ελληνική παρουσία, η σημασία και η αξία της οποίας φάνηκε αργότερα κατά το Μακεδονικό Αγώνα.

Β. Ο Κώδικας 1892-1893

Ο κώδικας αυτός είναι κολοβός με 96 μόνο σελίδες από τις οποίες οι δύο λευκές.

Έχει ένα μόνο εξώφυλλο χονδρό, οι δε διαστάσεις του είναι 0,40x0,25.
Τα φύλλα που λείπουν δε βρέθηκαν κι ασφαλώς θα είναι πολλά με περιεχόμενο σημαντικό για την τοπική ιστορία.
Την πρώτη γνωριμία με τον κώδικα την είχε ο αλησμόνητος σεβαστός συνεργάτης μου τουρκομαθής Χαράλ. Εμμανουηλίδης κατά τον Οκτώβριο του 1970. Περιέχει λεπτομερειακές σημειώσεις εγγράφων, που πρωτοκολλήθηκαν σ’ αυτόν, όπως επίσης έχει και πρακτικά αποφάσεων, που πάρθηκαν από διάφορες επιτροπές της επαρχίας και του Δήμου Δράμας κατά τα χρόνια 1892 και 1893.

Ο κώδικας δηλαδή είναι επίσημο βιβλίο πρωτοκόλλου και πρακτικών και αναφέρεται σε ευρύτερο χώρο, όπου έφτανε η δικαιοδοσία του Δήμου και της Επαρχίας λ.χ. στην Πετρούσα, Κοκκινόγεια, Προσοτσάνη, Δοξάτο και άλλα μέρη.

Τα περισσότερα έγγραφα, οι περιλήψεις των οποίων καταχωρούνταν στον κώδικα, προέρχονται από το Υπουργείο Εσωτερικών και τη Γενική Διοίκηση Θεσσαλονίκης.

Τα ζητήματα της επαρχίας που ρυθμίζονται και αντιμετωπίζονται από τις προϊστάμενες κρατικές υπηρεσίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μπορούν να προκαλέσουν το ενδιαφέρον στους ερευνητές της εποχής εκείνης, για θέματα ιστορικά, οικονομικά, κοινωνικά, νομικά, διοικητικά κ.ά. διότι υπάρχει σ’ αυτές τις εγγραφές μεγάλος πλούτος από άγνωστα στοιχεία, που θα φωτίσουν πολλές σκοτεινές πτυχές της ιστορίας μας των χρόνων εκείνων.

Στον κώδικα αυτόν, όπως είπαμε, έχουν καταγραφεί επίσης και τα πρακτικά των αποφάσεων, που έπαιρναν ορισμένες επιτροπές, που είχαν μεγάλη διοικητική δικαιοδοσία, όπως ήταν οι επιτροπές προμηθειών, οι επιτροπές υλικών, οι εκτιμητικές επιτροπές κ.ά.

Στις επιτροπές αυτές είχαν αποφασιστική γνώμη οι λεγόμενοι αζάδες, που πραγματικά ασκούσαν ρυθμιστική εξουσία πάνω σε πολλά θέματα.

Επίσης οι αζάδες αυτοί ήσαν μέλη και άλλων επιτροπών με δικαστικές δικαιοδοσίες όπως επίσης ήταν μέλη και του τοπικού Δικαστηρίου της επαρχίας.
Οι ίδιοι αζάδες ήταν και μέλη του μεγάλου δικαστηρίου της διοικήσεως, που δίκαζε τις σημαντικές και μεγάλες υποθέσεις σε ολόκληρο το νομό.

Μη ξεχνάμε ότι στο Δήμο Δράμας υπήρχε σαν αναπόσπαστο τμήμα του οργανισμού του ειδικός δικαστής του Δήμου, που δεν είχε καμιά σχέση με τα παραπάνω δικαστήρια της επαρχίας (καζά) και του νομού (σαντζάκι).

Η τουρκική νομοθεσία έδινε απεριόριστες αρμοδιότητες και εξουσίες στις διάφορες επιτροπές, που λειτουργούσαν στην επαρχία Δράμας.
Όλα σχεδόν τα τοπικά ζητήματα έπρεπε να περάσουν από τις επιτροπές.
Από τη μελέτη του πρακτικού της επιτροπής προμήθειας υλικών, στην οποία μετείχαν δύο αζάδες και ένας βασικός υπάλληλος, ο Σατίκ ορμάν μεμούρ, πληροφορoύμαστε ότι η επιτροπή αυτή δεν είχε μόνο το δικαίωμα της επιλογής του προμηθευτή των υλικών, αλλά είχε πρόσθετα επίσης και το δικαίωμα να καθορίζει αναγκαστικά και τις τιμές των διαφόρων υλικών.

Αλλο σημαντικό στοιχείο, που προκύπτει από τον κώδικα αυτόν είναι ότι ο Δήμος Δράμας κατά την Τουρκοκρατία επιχορηγούσε με σημαντικά ποσά τα διάφορα ιδρύματα και τα σχολεία της πόλεως. Ειδικότερα η επιχορήγηση της Δημαρχίας προς το Διδασκαλείο της Δράμας, εννοείται το τουρκικό, κατά το 1892, όπως γράφτηκε στον προϋπολογισμό, έφτανε στα 4.200 γρόσια, ποσό σημαντικό για την εποχή εκείνη.
Αλλά από κάποιο έγγραφο, που καταχωρήθηκε σε εκτεταμένη περίληψη στον κώδικα, πληροφορούμαστε ότι ο Δήμος κατά το χρόνο εκείνο δεν μπόρεσε ν’ ανταποκριθεί στην υποχρέωσή του αυτή, διότι έδωσε για επιχορήγηση μόνο 3.500 γρόσια και όχι 4.200, που είχαν προβλεφθεί στον προϋπολογισμό του.

Επίσης από τον κώδικα αυτόν πληροφορούμαστε ότι κατά τα χρόνια 1892 και 1893 στο Δήμο Δράμας δεν υπηρετούσε κτηνίατρος, όπως προβλε-πόταν άλλωστε από τον οργανικό του νόμο και μάλιστα με πολλούς βοηθούς. Και αυτό, διότι, από περίληψη μιας τηλεγραφικής αναφοράς, που καταχωρήθηκε στον κώδικα και υποβλήθηκε στο Υπουργείο Εσωτερικών, στην Κωνσταντινούπολη, μαθαίνουμε ότι είχε ζητηθεί να σταλεί επειγόντως στη Δράμα, από την πρωτεύοσυα, ένας κτηνίατρος και συνεργείο, για να αντιμετωπισθεί με τον ερχομό τους, η επιζωοτία των ζώων, που απλώθηκε σέ όλη την περιοχή της Δράμας στα χρόνια αυτά.

Γ. Ο Κώδικας 1906

Κώδικας κολοβός χωρίς εξώφυλλα και μόνο με δέκα φύλλα ή είκοσι σελίδες, όλες γραμμένες, με διαστάσεις 0,18x0,28 και με χωρίς δική του αρίθμηση.
Ο κώδικας έμεινε κολοβός τον Ιανουάριο του 1970, όταν καταστράφηκε από τους εργάτες, που δούλευαν για την κατεδάφιση του παλαιού δημοτικού μεγάρου, και που δεν ήξεραν τη μεγάλη ιστορική του αξία.
Ο κώδικας είναι του έτους 1906 (τουρκικού 1322) και έχει τη μορφή βιβλίου πρωτοκόλλου. Περιλαμβάνει λεπτομερειακές αναφορές από διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα, σχετικά με την είσπραξη των δημοτικών τελών και φόρων, από την εισαγωγή στην πόλη εμπορευμάτων και διαφόρων υλικών. Τα έγγραφα που περιλαμβάνει αναφέρονται στα γνωστά διαπύλια τέλη.

Η ιστορική αξία του χειρογράφου αυτού, έστω και στη σημερινή του κατάσταση, είναι σημαντική, διότι μέσα από τις εκτενείς αυθεντικές περιλήψεις των εγγράφων της υπηρεσίας, φανερώνεται με τρόπο αναμφισβήτητο ότι η εμπορική, η κοινωνική και γενικότερα η οικονομική και πολιτιστική ζωή της περιοχής βρισκόταν στα ελληνικά χέρια.

Και από τον κώδικα αυτόν λείπουν παντελώς τα σλαβικά ονόματα.

Έλληνες μόνον, έμποροι και μεταφορείς αναφέρονται, στις σελίδες του ότι επλήρωναν διαπύλια τέλη στη δημαρχία της Δράμας.

Και ο κώδικας αυτός ανήκει στην ίδια συλλογή των τουρκικών κωδίκων, που βρέθηκαν ανέλπιστα στη Δράμα, τον Ιανουάριο 1970.
Όταν κάποτε θα δοθούν τα κείμενα αυτά στη δημοσιότητα φροντισμένα, μεταφρασμένα και σχολιασμένα, τότε, θα φανεί η μεγάλη ιστορική τους σημασία για τον ελληνισμό της περιοχής Δράμας στα χρόνια της τουρκοκρατίας.

Προσοτσάνη Δράμας:Τόπος χωρίς ιστορία, μοιάζει με έναν άνθρωπο χωρίς όνομα!

2012-01-16T11:58:00.001+02:00

Του Γ. Κ. ΒΟΥΛΤΣΙΑΛΗ, Τακτικού Μέλους Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών

Η Ηώς κατά την Ελλ. Μυθολογία

Επιστολή στην εφημρίδα "ΗΩΣ" του Μακεδονικού Συλλόγου Προσοτσάνης "Μέγας Αλέξανδρος".

...
Πίστευα πάντα και πιστεύω ακόμη και σήμερα ότι διακαής πόθος κάθε υγιούς ατόμου, είναι ο δεσμός του με την γενέτειρά του, η οποία και προσδιορίζει την πραγματική του υπόσταση αλλά και την περίοπτη θέση του στην κοινωνία γενικότερα.

Πίστευα λοιπόν πάντα και πιστεύω ακόμη και σήμερα, ότι η γενέτειρά μου υπήρξε τόπος αξιόλογος όπου, οι ιστορικές, πολιτιστικές, κοινωνικές, μορφωτικές εξελίξεις, υπήρξαν σημαντικές για τη δημιουρρον στοιχείων που διαμόρφωσαν την ύπαρξή της ανά τους αιώνες, να τα επεξεργασθώ όλα αυτά, και τελικά να παρουσιάσω μια απίστευτη ιστορική αλήθεια σε βάση επιστημονική, για τον τόπο όπου γεννήθηκα, μεγάλωσα τα πρώτα χρόνια της ζωής μου, δεινοπάθησα μέχρις θανάτου, και τελικά κατόρθωσα να παρουσιάσω δύο αδιαμφισβήτητες μαρτυρίες, σε δύο βιβλία μου, το μέγεθος της προσφοράς της γενέτειράς μου στη δημιουργία μιας πατρίδας άξιας της ιστορικής της παρακαταθήκης.

Θα ήθελα να επισημάνω για πολλοστή φορά ότι, ένας τόπος χωρίς ιστορία, μοιάζει με έναν άνθρωπο χωρίς όνομα!

Δεν έτυχε να διαπιστώσω ότι, στην ελληνική επικράτεια υπάρχει δεύτερη περίπτωση οικισμού του μεγέθους της Προσοτσάνης που η ιστορία του αρχίζει από την αρχαιότητα και καταλήγει στη σημερινή εποχή, με στοιχεία που προσδίδουν επιστημονικό κύρος στη συγγραφή, και αξιολογήθηκαν από επιφανείς πανεπιστημιακούς ιστορικούς καθηγητές.

Το «Ιερόν του Διονύσου», η «Καλλίστη Οδός», ο ποταμός «Σεβινδρίας» και το ομώνυμο σπήλαιό του, την ορθή ονομασία των οποίων μαρτυρούν οι δύο μικροί οικισμοί -Μικρό Σεβινδρίκιο και Μεγάλο Σεβινδρίκιο- ενταγμένα το 1919 στην μεγαλύτερη κοινότητα του κράτους Πυρσόπολη, που το 1925 επανάκτησε το όνομα Προσοτσάνη κατόπιν σαθρών αιτιάσεων που προσέδωσαν αρνητική πορεία στην ιστορία της, με αποτέλεσμα να παραμείνουν τα κατασκευασμένα εκ των υστέρων ονόματα του Αγγίτη και του σπηλαίου της τουρκικής ονομασίας «Μααρά».

Έχω γράψει στο παρελθόν πολλές φορές για την αστόχαστη αυτή αλλαγή και δεν θα ήθελα να επαναλάβω και στην επιστολή μου αυτή τα ίδια.

Η προέλευση της ονομασίας της Προσοτσάνης ανακοινώθηκε με μια εργασία μου στην Ε' Επιστημονική Συνάντηση της ΔΕΚΠΟΤΑ Δράμας και περιλαμβάνεται
στα εκδοθέντα πρακτικά της, όπως και η τραγική περίπτωση των βουλγαρικών σφαγών του 1941 στην Δ' Επιστημονική Συνάντηση, δίχως να παρευρίσκεται ουδείς Προσοτσανιώτης, πλην του Ανέστη Μορφίδη και της συζύγου του.

Στα δύο βιβλία μου «Η ΠΡΟΣΩΤΣΑΝΗ ΜΕΣΑ ΑΠΌ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ (σελ.437)» και «ΜΝΗΜΕΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΓΡΑΦΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΤΣΑΝΗ (σελ. 180)» αναφέρεται λεπτομερώς κάθε ιστορικό στοιχείο που επηρέασε θετικά ή αρνητικά την ιστορική πορεία της γενέτειράς μας με στοιχεία ιστορικά αδιαμφισβήτητου κύρους, που συμπεριλαμβάνονται σε ένα DVD 2,5 GB κατατεθειμένο στην ηλεκτρονική βιβλιοθήκη της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, ώστε να μην υπάρχει τελικά καμιά απολύτως αμφιβολία για την εγκυρότητα του περιεχομένου τους, το οποίο αναφέρεται σε όλες τις πτυχές της πολυκύμαντης ιστορίας της.

Από το Ιερόν του Διονύσου (τον 3ο π.Χ.) μέχρι τον Μακεδονικό Αγώνα στον οποίο η Προσοτσάνη πρωτοστάτησε, ως επίσης και τις τρεις μαρτυρικές βουλγαρικές κατοχές από το 1912 μέχρι το 1944, αγνόησαν οι διοργανωτές της τρίωρης παρουσίασης της πολύπαθης Προσοτσάνης μας που ακόμη, δυστυχώς, βρίσκεται στο σπήλαιο του «Μααρά» και του ανύπαρκτου κατ’ όνομα «Αγγίτη».

Επίσης αγνοήθηκαν οι δεκαπέντε ζωγραφικοί πίνακες με τις ισάριθμες παραστάσεις παλαιών και ανύπαρκτων σήμερα δρόμων που δώρισα στο Δήμο Προσοτσάνης και σήμερα βρίσκονται στον προθάλαμο του κ. Νομάρχη Δράμας, αλλά και σε αντίγραφα στον Μουσικοχορευτικό Σύλλογο «ο Μέγας Αλέξανδρος».

Ακόμη δεν έλαβαν υπ’ όψιν τους την ανάγκη που επιβάλει την αναδρομή στο ιστορικό παρελθόν ενός τόπου, όταν επιχειρείς να παρουσιάσεις την παρούσα κατάστασή του.

Αγνόησαν επίσης παντελώς να ασχοληθούν λεπτομερώς με την άλλοτε πλουσιότατη πρωτογενή της παραγωγή, αναφέροντας μόνο τη σημερινή αμελητέα κατάντια της.
Αντ’ αυτών παρουσίασαν και την πιο ασήμαντη λεπτομέρεια της τρέχουσας ζωής με την οποία ασχολείται ο κάθε κάτοικος, από τα νήπια με τα τραγουδάκια τους, μέχρι τους καημούς των γερόντων για τους ξενιτεμένους συγγενείς τους.
Εν ολίγοις, παρουσιάστηκε ότι δημιουργεί νοσηρή εντύπωση και επιφέρει προσδοκώμενα αμφίβολα πολιτικά οφέλη.

Αλλά και οι Σλάβοι Σκοπιανοί να μεταβληθούν σε «Μακεδόνες»!

Και κάτι άλλο ακόμη.

Είκοσι μόλις χιλιόμετρα βόρεια της Προσοτσάνης η ιταμότητα των γειτόνων μας εκμεταλλευόμενη την καλή μας θέληση, ονόμασε «Ίλιντεν» την είσοδο της επικοινωνίας που της παραχωρήσαμε προς το Αιγαίο!

Αυτά όλα δυστυχώς δημιουργούν την εντύπωση ότι τα παλαιά θλιβερά κατάλοιπα του εγγύτερου παρελθόντος παραμένουν ακόμη αλώβητα, έστω και με τον σημερινό σώφρονα Δήμαρχό μας, ώστε η πάντα ένδοξη Προσωτσάνη μας να παραμένει και σήμερα ακόμη «Σμαραγδένια Πολιτεία».

Σύντομη αναφορά στις αρχαιότητες του Νομού Δράμας (από τα προϊστορικά χρόνια μέχρι και τα ρωμαϊκά)

2012-01-15T10:47:00.002+02:00

Της Σταυρούλας Σαμαρτζίδου, Αρχαιολόγου -Έπιατημ. Βοηθού

Άρχαιολ. Μουσείου Καβάλας.

Για κάθε περίοδο της ιστορίας μας, τα αρχαιολογικά ευρήματα μαζί με τις γραπτές πηγές άποτελουν τούς πιό πολύτιμους οδηγούς μας στην προσπάθεια της γνώσης τού παρελθόντος και συγχρόνως τις βασικές πηγές της ιστορίας της τέχνης.

Στην Ανατολική Μακεδονία και ειδικότερα στην περιοχη του νομου Δράμας οι άρχαιολογικές μαρτυρίες μαζί με τις πληροφορίες των άρχαίων ιστορικών μας φανερώνουν μία συνέχεια ζωής και πολιτιστικής έξέλιξης από τα προϊστορικά χρόνια ως τα βυζαντινά .

Ενας άρκετα μεγάλος άριθμός προϊστορικών έγκαταστασεων έχει έπισημανθει κυρίως κατα την διάρκεια έπιφανειακών ερευνών και σε δοκιμαστικές η συστηματικές άνασκαφές. στις τελευταίες άνηκει η άνασκαφη στην «τούμπα» των Σιταγρών, στις χρονιές 1968-1971, ένώ περιορισμένη στρωματογραφικη άνασκαφη έγινε στα 1965 στην «μικρη τούμπα» Πετρούσας.

Οι πιό πρόσφατες άνασκαφές σε προϊστορικές θέσεις έγιναν κατα το 1977/1978 στα χωριά ’ Εξοχη και Ποταμοι καθώς και το καλοκαίρι του 1979 στη Βιομηχανικη ζώνη της Δράμας.

Οι μέχρι σήμερα γνωστές θέσεις στο νομό Δράμας αντιπροσωπεύουν τις δύο βασικές περιόδους της προϊστορίας, τη Νεολιθικη και την έποχη του Χαλκου και πολύ λίγο την εποχη του Σιδη ρου, πού βασικά έδώ θεωρείται άκόμα προϊστορική, γιατί η πρώτη Ιστορικη πληροφορία της περιοχης άναφέρεται στούς χρόνους της ελληνικής αποίκησης στην Ανατολική Μακεδονία.

Εϊναι φανερό από ,τον άριθμό των νεολιθικών θέσεων ότι η εύφορη πεδιάδα της Δράμας, άνα μεσα στούς ορεινούς όγκους του Φαλακρου, Μενοι κιου και Παγγαίου, πρόσφερε τις άπαραίτητες προυποθέσεις για την ανάπτυξη της αγροτικής οικονομίας και το έναυσμα για την νεολιθικη   επανάσταση, πού έδωσε στον άνθρωπο την δυνατοτητα να έλέγχει τα έφόδια της τροφη ς του. οι 11 γνωστοι νεολιθικοι οικισμοι της πεδιάδας της Δράμας βρίσκονται σε μικρούς λόφους η « τούμπες» στα χωριά Πετρούσα, Μυλοπόταμος, Ξηροπόταμος, Μεγαλόκαμπος, Καλός Αγρός, Σιταγροι , Καλαμπόκι, Δοξότο καθώς και στην πόλη της Δράμας, νότια από το σημερινό νεκροταφείο.

Την πληρέστερη προϊστορική στρωματογραφία από όλες τις νεολιθικές θέσεις της Ανατολ. Μακεδονίας και Θράκης την συνανταμε στον οικισμό των Σιταγρών, όπου η συστηματικη άνασκαφη έδωσε συγχρόνως και τις σημαντικότερες πληροφορίες για τη γεωργία και κτηνοτροφία της περιοχής.

"Ετσι η μελέτη και η παρουσίαση και μόνο αυτού του οικισμού μπορεί να μας δώσει μιά σχεδόν πλήρη εικόνα της νεολιθικής άγροτικης ζωής στην πεδιάδα της Δράμας (4.400-2.700 π.Χ.).

Σύμφωνα λοιπόν με τίς άνασκαφικές μαρτυρίες, τα πλουσιότατα δηλ. εύρηματα σπόρων στον οικισμό, τίς σημαντικότερες καλλιέργειες δημητριακών άποτελουσαν το σιταρι και το κριθάρι και από τα όσπρια το λαθούρι και η   φακή κουκούτσια από άγρια σταφύλια φανέρωσαν το παλιότερο μέχρι στιγμής εύρημα καλλιεργημένης άμπέλου στην περιοχή τού Αιγαίου.
Για την κτηνοτροφία στην ίδια περιοχη πολύτιμες πληροφορίες έδωσαν τα ειδώλια ζώων και κυρίως τα όστα ζώων της άνασκαφη ς, πού η έξέταση τους έδειξε την έξημέρωση και έκτροφη μεγάλου άριθμοΰ χοι ρων κυρίως για το κρέας τους, καθώς και άρκετων βοοειδών και προβάτων για πολλαπλές χρήσεις.

Στον ίδιο οικισμό κατα την νεολιθικη περίοδο διαπιστώθηκαν μιά πρωταρχικη φάση έμπορίου κοσμημάτων από όστρεο (SPONDYLUS), μιά πρώτη άμεση μαρτυρία για την ύπαρξη ύφαντικης σε άποτύπωμα ύφάσματος στη βάση άγγείου , καθώς και μιά πρώτη χρηση χαλκού, άλλά για πολύ μικρά άντικείμενα,

’ Από τον οικισμό των Σιταγρών καθώς και από την τούμπα Δοξάτ-τεπέ τού Δοξάτου προέρχεται και μία πολύ σημαντικη σείρά ειδωλίων πού η ποικιλία και η πρωτοτυπία τους μας αφήνουν να συμπεράνουμε ότι κατα την διάρκεια της νεώτερης νεολιθικής περιόδου, η Άνατολ. Μακεδονία, και ιδιαίτερα η πεδιάδα της Δράμας, άποτελοΰσε ένα από τα πιό σημαντικά κέντρα είδωλοπλαστικης.

Η νεολιθικη έποχη υπη ρξε μία περίοδος μεταβολών και εξελίξεων.

Ωστόσο το έμπόριο μαζί με κάποια χειροτεχνικη έξειδίκευση και μαζί με την φυσιολογικη αύξηση τοΰ πληθυσμού δημιούργησε τίς συνθήκες πού έκαναν δυνατη την έναρξη της έποχη ς τού Χαλκού.

Ενας σημαντικός άριθμός οικισμών αντιπροσωπεύει και αύτη την προϊστορικη περίοδο στον νομό Δράμας και κυρίως την πρώιμη έποχη της Χαλκοκρατίας.
“Ετσι έχουν έντοπισθεί γενικά περίπου 15 οικισμοι με ευρηματα χρονολογημένα στην έποχη τού Χαλκού στα χωριά Πετρούσα, Μυλοπόταμος, Σιταγροι , Καλός ’Αγρός, Ανω Συμβολη , Μικροπόταμος, Ξηροπόταμος, Δοξάτο, Καλλίφυτος, Νικηφόρος, Πλατανιά και Ποταμοι (πεδιάδα Νέστου) καθώς και στην πόλη της Δράμας.

Σε πολλούς η έποχη της Χαλκοκρατίας αποτελεί έξέλιξη της νεολιθικής περιόδου, ένώ σε άλλους δέν διαπιστώθηκε νεολιθικό ύπόστρωμα.
Και πάλι τα σημαντικότερα εύρηματα (κεραμική, αρχιτεκτονικά καταλοιπα) άποκαλύφθηκαν στις άνασκαφές τοΰ οικισμού των Σιταγρών, πού έρημώθηκε πρίν από το τέλος της πρώιμης έποχης τού Χαλκού (2.000 π.Χ.).

' Αγνωστη σχεδόν μέχρι πρίν λίγα χρόνια στην περιοχη της Δράμας η ύστερη έποχη της Χαλκοκρατίας άντιπροσωπεύεται ση μερα με τα εύρη ματα έξι προϊστορικών οικισμών (άναμεσα στις θέσεις πού άναφέρθηκαν παραπάνω).

'Οπωσδηποτε πολλά καινούρια στοιχεία θά προσθέσουν και οι ύπό δημοσίευση άνασκαφές των Ποταμών και της ' Εξοχης.
Στην άμέσως έπόμενη περίοδο, δηλ. στην έποχη του σιδήρου, άνηκει σύνολο ταφικών τύμβων πού έντοπίστηκαν στην περιοχη της Βιομηχανικης Ζώνης της Δράμας και αποτελούν την μόνη θέση της εποχής αυτής.

Στούς 3 τύμβους πού ανασκάφτηκαν βρέθηκαν ταφές-καύσεις, ταφές σε τεφροδόχα άγγεία και σε πιθάρια μαζί με διάφορα κτερίσματα.

Μοναδική , από όσο γνωρίζουμε, είναι η ταφη ζώου (σκύλου) σε πιθάρι πού βρέθηκε σε έναν από τούς άνασκαμμένους τύμβους μαζί με ταφές-καύσεις ανθρώπων.

’ Ιδιαίτερο ένδιαφέρον παρουσιάζουν και τα άγγεία των τύμβων, τοπικά θρακικά μαζί με έπείσακτα από την νότια ' Ελλάδα, ένώ για πρώτη φορά φαίνεται καθαρά στούς τύμβους η άμεση σχέση των εύρημάτων της Ανατολικής Μακεδονίας με τα άντίστοιχα της Κεντρικής, και ιδιαίτερα των προϊστορικών τύμβων της Βεργίνας.

Οι πρώτοι Μακεδόνες εγκατασταθηκαν στην ' Ανατολικη Μακεδονία μετα το 479 π.Χ., όταν κατακτηθηκε από τον ' Αλέξανδρο Α' η Βισαλτία.

Εκατον σαράντα χρόνια άργότερα ό Φίλιππος Β' κατέλαβε και την ύπόλοιπη περιοχη της 'Ανατολικης Μακεδονίας, μεταξύ Στρυμόνα και Νέστου.

Λείψανα από την κλασσικη περίοδο της περιοχη ς της Δράμας έχουν καταγραφεί από παλιούς μελετητές (HEUSEY, Μερτζίδης), άλλά καταστράφηκαν η χάθηκαν κατα την διάρκεια των πολέμων και της κατοχής.
Κάπως περισσότερες άρχαιολογικές μαρτυρίες ύπάρχουν για την ελληνιστικη περίοδο.
Ό περιορισμένος άριθμός και η σποραδικότητα των εύρημάτων στην ίδια την πόλη της Δράμας όφείλεται κυρίως στην μεγάλη έπίχωση πού δημιουργήθηκε, πάνω από τα στρώματα της κλασσικής και ελληνιστικής εποχης, από την μεταφορά και συσσώρευση χωμάτων από χειμάρους και τη συνεχη έγκατοι κηση του χώρου κατα τούς Ρωμαϊκούς και Βυζαντινούς χρόνους.
Ετσι π.χ. στη δοκιμαστικη άνασκαφικη έρευνα πού έγινε από την Αρχαιολογικη 'Υπηρεσία το 1972 στο προαύλιο του ναού των Ταξιαρχών, βρέθηκε έπίχωση πέντε μέτρων. ’ Από τα πράγματα, λοιπόν, είναι κάτι παραπάνω από πολύτιμο για την ιστορία της πόλης κάθε άρχαιολογικό στοιχείο πού ύπάρχει η πού διαπιστώνεται καί, οπωσδη ποτε, άπαραίτητη η συμβολη όλων.
τα επιγραφικά μνημεία της έποχη ς αύτης μας δίνουν κυρίως πληροφορίες για τη θρησκεία και τίς λατρείες της περιοχής.

Ήδη από τον Στ. Μερτζίδη και από έπιγραφές πού δέν σώθηκαν ώς τίς μέρες μας είναι γνωστές οι λατρείες Ίσιδας, Απόλλωνα,'Ηρακλη και Διόνυσου.

Ιδιαίτερα σημαντικη φαίνεται η λατρεία τού Διόνυσου πού φημισμένο άλλωστε μαντείο του άναφέρεται από τον 'Ηρόδοτο και τον Εύριπίδη, στην κορυφη του Παγγαίου.

Την ύπαρξη ίερου του Διόνυσου στην περιοχη της Δράμας ηδη από τα πρώιμα έλληνιστικά χρόνια βεβαίωσε νέα άναθηματικη έπιγραφη των χρόνων αύτών, καθώς και 4 άναθηματικές έπιγραφές στον Διόνυσο από βάθρα και προτομη γενειοφόρου θεού, των ύστερων ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων, πού βρέθηκαν τυχαϊα σε μπάζα από άγνωστο οικόπεδο της πόλης το 1970.

Την τοπικη λατρεία του Διόνυσου σ’ όλη την περιοχη μαρτυρεί ένα ακόμα εύρημα, ένα μαρμάρινο κεφάλι γενειοφόρου θεού, πιθανότατα Διονύσου, στην Καλλιθέα της Δράμας.

Σημαντικό και ιδιαίτερα ένδιαφέρον στοιχείο για την ιστορία της πόλης αποτελεί και η ανακάλυψη κατα το 1977, σε μεγάλο βάθος, καμαροσκεπους ταφου στην όδό Τροιας.
Η θέση του μας δίνει την δυνατοτητα να τοποθετηςουμε και την έλληνιστικη πόλη στα όρια περίπου της μεσαιωνικης.

Ό ταφος, χαρακτηριστικός «μακεδονικός», με «δρόμο» βαθμιδωτο, προθάλαμο και κυρίως θάλαμο, διατηρησε στον κτιστο προθάλαμο άρκετα φθαρμένες τοιχογραφίες με βούκρανα, ρόδακες, δενδρύλλια σχηματοποιημένα και την παράσταση ταύρου και άγελάδας πάνω από την είσοδο του κυρίως θαλάμου.

Στον λαξευτο κυρίως θάλαμο άποκαλύφθηκαν 3 ταφές σε σχημα Πί και βρέθηκε σημαντικός άριθμός κτερισμάτων, παρόλη τη σύληση του ταφου.

Από τα αγγεία του ταφου χαρακτηριστικά είναι τα πολλά δακρυδόχα, ένώ βρέθηκαν και άρκετα λυχνάρια, κρατήρες και κάνθαρος. τα κοσμηματα, όσα διέφυγαν την σύληση, παρουσιάζουν χαρακτηριστικές ομοιότητες με τα σύγχρονό τους στην Αμφίπολη έτσι βρέθηκε περιδέραιο από χρυσό σύρμα και ημιπολύτιμο λίθο, πού καταληγει στα άκρα σε κεφαλές ζώων, «ενώτια» (σκουλαρίκια) μορφης έρωτιδέα και ρόδακα, έλάχιστα χρυσά φύλλα από στεφάνι.

Τα νομίσματα, χάλκινα και άργυρά, τα περισσότερα Άμφιπόλεως και Θεσσαλονίκης, άλλά και άρκετα Ρόδου, Ίστιαίας και Μακεδονικά χρονολογούν τον ταφο στον 2ο π.Χ. αί. και ύποδηλώνουν τίς σχέσεις και τίς εμπορικές άνταλλαγές της πόλης με άλλες γειτονικές η και άπομακρυσμένες περιοχές κατα την διάρκεια της ελληνιστικής περιόδου.

Στην ύπόλοιπη περιοχη τού Ν. Δράμας, έπισημάνθηκε επίσης νεκροταφείο έλληνιστικών χρόνων ανάμεσα στις Κοινότητες Άγγίτη, Μικρόπολης, Γραμμένης και Χαριτωμένης, ένώ στη Γραμμένη βρέθηκαν και ταφοι των ύστατων έλληνιστικών χρόνων.
στην ελληνιστικη έποχη   ανήκουν και τα πρόσφατα εύρηματα κοντα στο χωριό Καλαμώνας, όπου σε χαμηλό γήλοφο με νεκροταφείο, πιθανότατα μικρού γειτονικού οικισμού, συλη θηκαν από άρχαιοκάπηλους δύο κιβωτιόσχημοι τάφοι .

Δυστυχώς μόνο ύπολείμματα των κτερισμάτων μας έδωσαν την δυνατότητα να τούς χρονολογήσουμε. η   ανασκαφή πού άκολούθησε άποκάλυψε κοντα στούς ταφους ταφές- καύσεις, κάλυμμα σαρκοφάγου και ένα μεγάλο χώρο με συγκεντρωμένους μαρμάρινους δόμους μνημείου, στον τοπο άκριβώς όπου πελεκήθηκαν χωρίς να χρησιμοποιηθούν τελικά.

Αρκετοί   άπο τούς δόμους έμειναν ημίεργοι . Δίπλα τους βρέθηκε πρόχειρο εργαστηρι μολύβδου για την κατασκευη των συνδέσμων των δόμων. Η ανασκαφή σταμάτησε προσωρινα . Προγραμματίζονται ώστοσο νέες άνασκαφικές έρευνες σε έλληνιστικούς οικισμούς της περιοχής, όπου πιθανότατα άνηκει και το νεκροταφείο.

Κατα τούς ρωμαϊκούς χρόνους, η εύρύτερη περιοχη των Φιλίππων έγινε γνωστη σε όλο τον άρχαίο κόσμο μετα την γνωστη μάχη, το 42 π.Χ. η στρατηγικη και οικονομικη σημασία της περιοχής έκαναν τον Αντώνιο, πού ηταν και ό πρώτος οικιστης της ρωμαϊκης άποικίας, να έγκαταστησει έδώ αμέσως μετα την μάχη τούς παλαίμαχους (VETERA- ΝΙ) στρατιώτες του της 28ης λεγεώνας.

Η δεύτερη πιό πολυάνθρωπη αποίκηση έγινε 12 χρόνια άργότερα, από τον Οκταβιανό Αύγουστο, πού θεωρηθηκε ό ιδρυτης της ' Αποικίας και έφερε ένα πλήθος νέων αποίκων πού διασκορπίστηκε σε όλα τα χωριά και μέχρι τα άκραια όρια της πεδιάδας.
Σε έναν από τούς παλαίμαχους άποικους της Ρωμαϊκης άποικίας, τον II. CLAUDIUS MAXIMUS, άναφέρεται και η έπιτύμβια στηλη πού βρέθηκε, το 1965, στο χωριό Γραμμένη .
Η λατινικη έπιγραφη της στηλης μας δίνει μία λεπτομερη καταγραφη άξιωμάτων στο ρωμαϊκό στρατο και σημαντικές πληροφορίες για τη δομη και λειτουργία του. ' Ο Ρωμαίος της έπιγραφης τιμάται ιδιαίτερα διότι άποκεφάλισε τον βασιλιά των Δακών Δεκέμβαλο- μεγάλο άνταγωνιστη της Ρώμης - και παρέδωόε το κεφάλι του στον αύτοκράτορα Τραϊανό.

Η σκηνη της σύλληψης του Δεκέμβαλου άπεικονίζεται και στο άναγλυφο πού ύπάρχει πάνω από την έπιγραφη , ένώ ένα δεύτερο μικρότερο άναγλυφο κάτω από το πρώτο περιέχει τα «παράσημα» πού άπονεμηθηκαν στον ΤΙ. CLAUDIUS MAXIMUS κατα τούς πολέμους ένα ντια των Δακών και των Πάρθων.

Τα σύνορα της ρωμαϊκης άποικησης, πού είχε βασικά άγροτικό χαρακτη ρα, έφτασαν μέχρι τίς πλαγιές των βουνών πού πλαισιώνουν την πεδιάδα των Φιλίππων.
Σημαντικούς μάρτυρες της έκτασης της ρωμαϊκη ς άποι κησης στην περιοχη του νομού Δράμας άποτελουν οι έπιγραφές πού βρέθηκαν: α) στην πεδιάδα της Δράμας, β) στην περιοχη Προσοτσάνης, γ) στην περιοχη της Πλατανιάς.

Παντου τα έπιγραφικά κείμενα παρέχουν άρκετα σίγουρες ένδείξεις της έξάρτησης τους από τούς Φιλίππους.

Με βάση αύτές τίς ένδείξεις ό P. COLLART ύποστηριξε την ένταξη και των τριών παραπάνω περιοχών στην συνολικη έκταση της ρωμαϊκη ς άποικίας των Φιλίππων, άναιρώντας παλιότερη ύπόθεση του PERDRIZET, πού καταχωρούσε την περιοχη της Πλατανιάς στη Θράκη. την ύπόθεση τού COLLART ένισχύει και η υπαρξη ισχυρού τείχους στην κορυφη λόφου στην θέση «Καλέ», 3 χλμ. βόρεια της Πλατανιάς, πού άποτελουσε πιθανότατα στα ρωμαϊκά χρόνια ακρόπολη κώμης σχετικης με την άποικία των Φιλίππων.

Αλλες σημαντικές οχυρές άκροπόλεις μέσα στα όρια της ρωμαϊκης άποικίας συνανταμε στο Κεφαλάρι και στον Ξηροπόταμο, όπου βρέθηκε και τμημα ρωμαϊκού πιθανότατα ύδραγωγείου, ένώ οικισμός ρωμαϊκης εποχης πού δείχνει την επέκταση της ρωμαϊκης κυριαρχίας πέρα από τα βουνα πού κλείνουν την πεδιάδα, υπήρχε πιθανότατα στην περιοχη των Ποταμών, δπου κατα το 1966 ανασκάφτηκαν κυρίως ταφικοι τύμβοι.

Η άποικία έκτος από το διοικητικό της κέντρο και το λιμάνι (Νεάπολη) είχε έναν άγνωστο άριθμό «κωμών» και μικρών οικιστικών μονάδων και άγροικιών.
Η άφθονία των άρχαίων ερειπίων και των εύρημάτων της ρωμαϊκης εποχης στο νομό Δράμας-κτιρίων, επιγραφών, σαρκοφάγων, κιονοκράνων, ταφων, άκροπόλεων - μας οδηγεί να χαρακτηρίσουμε σάν «κώμες» (VICI) πολλές περιοχές τού νομού όπου αύτα άνηκουν, όπως το Κεφαλάρι, Πλατανιά, Μικρομηλιά, Χαριτωμένη, Καλαμπόκι, Αργυρούπολη, Κύργια, Γραμμένη, Ξηροπόταμο.

Βέβαια δέν είναι γνωστη η οικιστικη τους μορφη και οργάνωση και έτσι είναι έλάχιστες οι γνώσεις μας για την ζωη των άγροτων της περιοχης.
Σχετικά με τίς οδικές άρτηρίες στα ρωμαϊκά χρόνια, ένα τμη μα από την κύρια άρτηρία, την ’ Εγνατία όδό, διέσχιζε την πεδιάδα της Δράμας. Περνούσε κατα τον P. COLLART κοντα από το χωριό Συμβολη , διέσχιζε την γνωστη μεγάλη γέφυρα στη θέση Κούροβο, στρέφονταν πρός τα άνατολικά και περνώντας από τα χωριά Μαυρολεύκη, Καλαμπόκι (όπου βρέθηκε μιλλιάριο), Άγ. Αθανα σιο και πλάι από τα έλη έφθανε στους Φιλίππους.

Στην πεδιάδα της Δράμας βρίσκονταν και ό γνωστος από το «οδοιπορικό των Ιεροσολύμων» σημαντικός σταθμός της Έγνατίας AD DUODE- CIM, 12 ρωμαϊκά μίλια πριν από τούς Φιλίππους. Ό P. COLLART τον τοποθετεί στην περιοχη της Μαυρολεύκης.

Επίσης σταθμός, δευτερεύοντος ομως δρόμου, ήταν ό γνωστος από τον «Πευτιγγεριανό πίνακα», DARAVESCOS, πού τον ταυτίζουν με την σημερινη Δράμα.
'Οπωσδήποτε θά ύπηρχαν και μικρότερης σημασίας δρόμοι για την επικοινωνία των κωμών και των άγροκτημάτων πού δέν βρίσκονταν κατα μηκος της Έγνατίας.
' Η μεταφορά της πρωτεύουσας του ρωμαϊκού κράτους στο Βυζάντιο, σήμανε και το τέλος της ρωμαϊκης άποικίας, πού παραχώρησε την θέση της σε άξιόλογες ελληνικές πόλεις και Φρούρια του Βυζαντινού κράτους.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

P. COLLART: PHILIPPES, VILLE DE MACEDOINE, PARIS 1937 Δ. Γραμμένος: 'Από τούς Προϊστορικούς οικισμούς της 'Αν. Μακεδονί¬ας, Α.Δ. 30 (1975) Μελέτες, σελ. 193-234.
Δ. Θεοχάρης: Νεολιθικη 'Ελλάς με (συνεργασία και άλλων) έκδ. Τραπ. 'Ελλάδος ’Αθη να 1973
D. THEOCHARIS: PREHISTORY OF EASTERN MACEDONIA AND THRACE, στη σειρά άρχ. έλλ. πόλεις, No 9, 1971 X. Κουκούλη-Χρυσανθάκη: Α.Δ. 22 (1967) Χρονικά σ. 427-429 36 Α.Δ. 23 (1968) Χρονικά σ. 356-7
Α.Δ. 24 (1969) Χρονικά σ. 355-6 Α.Δ.. 25 (1970) Χρονικά σ. 401-2 Α.Δ. 26 (1971) Χρονικά ο. 419 Α.Δ. 28 (1973) Χρονικά σ. 451 Δ. Λαζαρίδης: η ρωμαϊκη άποικία των Φιλίππων (στην σειρά Άρχ. έλλην. πόλεις) No 20, 1973.
Στ. Μερτζίδης: Αί χώραι του παρελθόντος, Άθη ναι 1885 Αίκ. Ρωμιοπούλου: Α.Δ., 20 (1965) Χρονικά σελ. 451 Δ. Σαμσάρης: ' Η ιστορικη γεωγραφία της ' Αν. Μακεδονίας κατα την άρχαιότητα, Θεσσ. 1976
Μ. SPEIDEL: THE CAPTOR OF DECEBALUS, A NEW IMCRIPTION FROM PHILIPPI, J.R.S. VOL. LX (1970) σελ. 142-153

Μακεδονική Παράδοση: Ήχοι του Διονύσου.

2012-01-09T20:58:00.001+02:00

Τα διονυσιακά δρώμενα σε όλα τα ντόπια μακεδονικά χωριά, στην Δράμα, ολοκληρώθηκαν την 8η Ιανουαρίου 2012.

Ένα από τα ντόπια μακεδονικά τραγούδια που ακούστηκαν τις ημέρες αυτές είναι και το τραγούδι "Κόρη πούλαγε κρασί". Ο χορός λέγεται Τέσκα.

Οι στίχοι:

ΚΟΡΗ ΠΟΥΛΑΓΕ ΚΡΑΣΙ

Κόρη πουλαγε κρασί (δις)
Με το φεγγάρι από βραδύς (δις)

Με το φεγγάρι από βραδύς (δις)
Το πρωί με ξημέρωμα

Πέρασε νέος πέρασε (δις)
Και κρασί ζήτησε να πιει (δις)

Παλικάρι μελαχρινό (δις)
Το κρασί είναι ακριβό (δις)

Κόρη δως μου κρασί να πιω (δις)
Εγώ εσένα αγαπώ (δις)

Από την Παράσταση του Χοροστασίου με τον τίτλο "Αλέξανδρος", (Βεάκειο Θέατρο Πειραιά, 5 & 6 Ιουνίου 2010)

Περισσότερες πληροφορίες: http://xorostasi.org

Βίντεο και επεξεργασία: Μπάμπης Σαϊτάνης

Μακεδονική Παράδοση: Διονυσιακά Δρώμενα Δωδεκαημέρου στη ΚΑΛΗΣ ΒΡΥΣΗΣ Δράμας

2012-01-08T09:33:00.002+02:00

Από το βιβλίο του Γ.Κ.Χατζόπουλου
" Η εμβρυακή Μορφή του Θεάτρου και η Λατρεία του Διόνυσου στη χώρα των Ηδώνων."
ΚΑΛΗ ΒΡΥΣΗ

Σύντομη ιστορία

Ο οικισμός της Καλής Βρύσης βρίσκεται είκοσι δύο χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της πόλης της Δράμας και επτά από την πόλη της Προσοτσάνης.

Είναι κτισμένος στις ΒΑ υπώρειες του Μενοικίου όρους.

Το αρχικό όνομα του οικισμού ήταν Γκόρνιτσα (από το σλαβικό ΝΑ GORE = προς τα πάνω).

Αρχικά αναγνωρίσθηκε ως Κοινότητα Γκορνίτσης, Β. Δ. 14-3- 1923 Φ.Ε.Κ. Α' 80(1923). Προήλθε από την Κοινότητα Καλλιθέας Ζίχνης (σημ. Καλλιθέας).
Μετονομάστηκε το 1927 σε Κοινότητα Καλής Βρύσης από τα πολλά νερά που έχει ο οικισμός (Δ. 1-4-1927, Φ.Ε.Κ. Α' 76/1927), τα οποία ξεκινούν από τις πλαγιές του Μενοικίου και διαποτίζουν τους αγρούς.

Οι κάτοικοι του οικισμού είναι στην πλειοψηφία τους γηγενείς τα τρία τέταρτα περίπου.

Υπάρχουν και πρόσφυγες από τον Πόντο, την Ανατολική Θράκη και την ενδοχώρα της Μ. Ασίας, οι οποίοι εγκατασταθήκανε σ' αυτόν μετά την τραγική Μικρασιατική καταστροφή.

Οι ελληνικές και λατινικές επιγραφές, που βρέθηκαν στην περιοχή, τα άφθονα νομίσματα (χρυσά, αργυρά, χάλκινα), τα οποία προέρχονται από τον οικισμό,
η παρουσία προϊστορικού οικισμού
καθώς και το ιερό του Διονύσου
-για αυτό γίνεται λόγος σ' άλλες σελίδες- δηλώνουν εύγλωττα ότι η περιοχή είχε συγκεντρώσει πολύ νωρίς το ενδιαφέρον των ανθρώπων, γι αυτό υπήρξε και θέατρο έντονων συγκρούσεων, όπως διαφαίνεται από τους πολλούς τάφους και τις επιτύμβιες στήλες .

Στην περιοχή αυτή οι κωμήτες Tasibasteni συνδέθηκαν στενά με τη λατρεία του θεού Διονύσου και τη λατρεία των νεκρών .

Οι κάτοικοι της Καλής Βρύσης διακρίνονται για τη βαθιά θρησκευτικότητά τους. Τούτο διαφαίνεται από την παρουσία ναών κα παρεκκλησίων, όπως του Αγίου Νικολάου, της Αγίας Μαρίνας, του Προφήτη Ηλία, του Αγίου Γεωργίου, της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, του Αγίου Βλασίου κ.ά.

Ο Αγιος Νικόλαος , ο οποίος κτίσθηκε πριν από το 1848 διαθέτει εξαιρετικής τέχνης ξυλόγλυπτο τέμπλο και Αγία Τράπεζα.

Η Αγία Μαρίνα, μονόχωρη εκκλησία, σύμφωνα με την επιγραφή που υπάρχει στη δυτική όψη, οικοδομήθηκε επί των ημερών του αοιδίμου Μητροπολίτου Δράμας Γερμανού του Γ' το 1883.

Κάηκε το 1914 και ανοικοδομήθηκε από τον αοίδιμο Μητροπολίτη Δράμας Αγαθάγγελο τον Μάγνητα.

Έντονη είναι η συμμετοχή των κατοίκων της Καλής Βρύσης στον Μακεδονικό Αγώνα. Ο Ιωάννης Μάρτζος διετέλεσε πρωτοπαλλήκαρο του Δούκα, οπλαρχηγού του Μακεδονικού αγώνα, ενώ στον αγώνα κατά των κομιτατζήδων διακρίθηκαν οι : Κάλλιας Βασίλειος, ΛιώκαςΔημήτριος, Λιώκας Ιωάννης κ.ά.
Οι Καληβρυσιώτες πλήρωσαν ακριβά τη συμμετοχή τους στον Μακεδονικό Αγώνα και την ελληνικότητά τους κατά τη βουλγαρική κατοχή του 1941-1944.

Κύρια ασχολία των κατοίκων η καπνοκαλλιέργεια και η σιτοκαλλιέργεια.

Τα Διονυσιακά δρώμενα του Δωδεκαημέρου.
Σας παραθέτω ένα σπάνιο Ντοκουμέντο απο το 1965!.

Κάθε χρόνο, 6-8 Ιανουαρίου, τελούνται στον οικισμό εκδηλώσεις με την ονομασία «Μπαμπούγερα».

Κατά το χρονικό διάστημα από 6 μέχρι 8 Ιανουαρίου οι κάτοικοι της Καλής Βρύσης ποιος ξέρει πόσα χρόνια και από πότε τελούν μέχρι σήμερα και με αμείωτο ενδιαφέρον τα δρώμενά τους, τα οποία αρέσκονται να αποκαλούν «Μπαμπούγερα» και όχι Μπαμπούγερους, όπως έχει καταγραφεί επιστημονικά το δρώμενο.

Γύρω στο απόγευμα της 6ης Ιανουαρίου, αφού πρώτα προετοιμαστούν κατάλληλα σε κάποιους χώρους, που συνήθως είναι τα σπίτια τους, οι Μπαμπούγεροι, ορμητικοί και υπερκινητικοί, ξεχύνονται στους δρόμους τους στενούς και πλακόστρωτους της Καλής Βρύσης.

Και αυτή η υπερκινητικότητά τους χαρακτηρίζεται εύλογα από μια διαχρονικότητα που μας οδηγεί αβίαστα στους πιστούς οπαδούς του θεού της χαράς, της διασκέδασης, του οίνου, της αμπέλου και γενικά της βλάστησης.

Στο κεφάλι φέρουν μιαν ιδιόμορφη μάσκα, κατασκευασμένη από χοντρό υφασμένο και λευκού χρώματος ύφασμα που στα δύο άνω άκρα της φέρει ομοιώματα κεράτων, τα οποία φιλοξενούν στην κορυφή τους θυσανωτή προβιά από μαύρη κατσίκα ή πρόβατο.

Η μάσκα συμπληρώνεται με άλλα κομμάτια προβιάς, τα οποία αποτυπώνουν τα φρύδια και το μουστάκι, που φροντίζουν να είναι ευτραφές. Την οδοντοστοιχία του προσωπείου συμπληρώνουν δύο σειρές από εννιά φασόλια και σκόρδα. Κύριο φόρεμά τους είναι το λευκό ποδήρες εσώρουχο και η γούνα.

Στην πλάτη σχηματίζεται ήβος με την προσθήκη ρακών ή και μικρού προσκεφάλου . Την όλη αμφίεση συμπληρώνουν κουδούνια μεταλλικά δεμένα με επιμέλεια στη μέση.

Ένα μεγάλο κουδούνι, που το ονομάζουν μ π α τ ά λ ι δένεται στο μπροστινό μέρος της ζώνης και φτάνει λίγο κάτω από τα γεννητικά όργανα.
Σ' όλη τη διάρκεια της περιπλάνησής τους στα πλακόστρωτα στενοσόκακα οι Μπαμπούγεροι προβαίνουν σε τέτοιες κινήσεις, ώστε να προκαλείται εκκωφαντικός θόρυβος από την ήχηση των κουδουνιών.

Στο σημείο αυτό θα παραθέσουμε περιγραφή κάποιας συμβολικής κίνησης των Μπαμπούγερων. Κινούνται με ελαφρά κλίση του σώματος προς τα οπίσω, ώστε να κάμπτονται τα γόνατα.

Όσο γίνονται αυτές οι κινήσεις το μ π α τ ά λ ι κινείται έτσι, ώστε να υποδηλώνεται προσπάθεια για γενετήσια πράξη.

Προφανώς το μπατάλι στο δρώμενο της Καλής Βρύσης αντικατέστησε το φαλλό, σύμβολο αναγκαίο, κατά την τέλεση των διονυσιακών εορτών, ιδιαίτερα των φαλληφορίων ή φαλλαγωνίων .

Θα ήθελα ακόμη με την αναφορά στην παρουσία των κουδουνιών, τα οποία συμπληρώνουν τη σκευή των Μπαμπούγερων, να σημειώσω τα ακόλουθα :
Δύο από τα χαρακτηριστικά επίθετα, δηλωτικά των ιδιοτήτων, που συνοδεύουν το θεό Διόνυσο είναι και τα Εριβόας και Βρόμιος.

Προφανώς οι κάτοικοι της Καλής Βρύσης, «τα αγγόνια του Βάκχου», όπως αυτοαποκαλούνται καυχώμενοι, έκριναν ότι δεν ήταν αρκετές οι κραυγές των Μπαμπούγερων για να επιβεβαιώσουν την αλήθεια των δύο πιο πάνω επιθέτων του θεού τους, που τόσο λάτρεψαν κατά τον 3ο π.Χ. αιώνα, απόδειξη η αποκάλυψη ιερού λατρείας του, αλλά προσθέσανε και τα μεταλλικά κουδούνια με το θορυβώδη, εκκωφαντικό και διαπεραστικό τους ήχο, που συμβάλλει στην πρόκληση ιερής μανίας, τόσο προσφιλούς στο θεό Διόνυσο.

Οι Μπαμπούγεροι βρίσκονται σε διαρκή κίνηση. Δεν αφήνουν χώρο, τον οποίο να μην επισκέπτονται. Πέρα από την πλατεία του χωριού και τα καφενεία, δε διστάζουν να μπουν και στους αύλειους χώρους, όπου αναζητούν τους ενοίκους για να τους χτυπήσουν στην πλάτη ή σ' όποιο άλλο μέρος του σώματος μπορούν με το γεμάτο στάχτη σακκουλάκι τους.

Παράλληλα επιχειρούν να συλλάβουν και αιχμαλώτους τους, όσους μπορούν βέβαια. Η καταδίωξη είναι συνεχής και ο σκοπός της η εικονική λήψη δώρου.

Ευθύς ως το πάρουν, τους απελευθερώνουν για να στραφούν στην καταδίωξη άλλου θύματος.

Μας προξένησε ιδιαίτερη εντύπωση, κατά την έρευνά μας κατά τα έτη 1968-1972, η προσθήκη στο δρώμενο του σάκκου με τη στάχτη.

Εύλογα κίνησε την περιέργειά μας, γιατί ήταν κάτι που δεν «έδενε» με το όλο δρώμενο.
Αναζητήσαμε την εξήγηση.

Και αυτή μας ήρθε από την αφήγηση του αείμνηστου γέροντα Μάρτζιου :

«Το σακκούλι με τη στάχτη το επινοήσανε οι προπάπποι μας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Ήταν τότε που οι φοροεισπράκτορες έρχονταν στο χωριό και με απάνθρωπο τρόπο τους έπαιρναν φόρο.
Ήταν τόσο σκληροί, ώστε τους ξεγύμνωναν τέτοιες ημέρες. Κι εκείνοι για να τους εκδικηθούνε βρήκανε αυτόν τον τρόπο με τη στάχτη . Κι έτσι γλυτώνανε».

Ευφυές λοιπόν τέχνασμα των κατοίκων της Καλής Βρύσης για να εκδικηθούν τους καρπωτές του τίμιου ιδρώτα τους κάτω από το μανδύα του αθώου και καθιερωμένου για εκατονταετηρίδες δρωμένου, που με τη ρωμαλεότητά του και τον ψυχαγωγικό του χαρακτήρα είχε κερδίσει όχι μόνο την ανεκτικότητα, αλλά και το σεβασμό του στυγνού κατακτητή.

Αλλά και για την απαίτηση των Μπαμπούγερων για προσφορά δώρων εκ μέρους των συλλαμβανομένων ως αιχμαλώτων πρόθυμα μας έδωσε την εξήγηση ο γέροντας Μάρτζιος :
«Τα Μπαμπούγερα ζητάνε δώρα από τους αιχμαλώτους τους για να πάρουν πίσω όσα είχαν αρπάξει οι φοροεισπράκτορες από τους προπάππους μας».
Η περιπλάνηση στους δρόμους και στις αυλές των σύγχρονων σατύρο.3ν θα συνεχισθεί μέχρι να νυχτώσει.
Οι τριήμερες εκδηλώσεις στην Καλή Βρύση κορυφώνονται με την παρωδία γάμου. Βέβαια και την ημέρα αυτή η παρουσία των Μπαμπούγερων είναι εντυπωσιακή, θορυβώδεις και υπερκινητικοί παρίστανται σ' όλες τις φάσεις του εικονικού γάμου .

Σε γενικές γραμμές ο εικονικός γάμος ακολουθεί το τυπικό τοι παραδοσιακού γάμου.

Ντύσιμο του γαμπρού, της νύφης, εικονικός ιερέας, παρωδιακή τέλεση του μυστηρίου στην πλατεία του χωριού με κωμικές συμβουλές και ευχές από τον ιερέα και τους παρακολουθούντες το «μυστήριο».
Βέβαια δε λείπουν τα προικιά της νύφης φορτωμένα σε καλοστολισμένο άλογο να τα συνοδεύουν ο συγγενείς των «νεονύμφων».
Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημάνουμε ότι το ρόλο της νύφης υποδύεται άνδρας .
Τούτο το επέβαλε ο συντηρητικός ρόλος της γυναίκας, αλλά και η μορφή του δρωμένου, η οποία κυριαρχείται από το κωμικό στοιχείο. Η μεταμφίεση λοιπόν του άνδρα σε γυναίκα ασφαλώς ενισχύει την κωμικότητα του δρωμένου, τόσο αναγκαία για την πιστή λατρεία ενός θεού ταυτισμένου με την ψυχαγωγία και τη χαρά της ζωής.

Μακεδονική Παράδοση: Διονυσιακά Δρώμενα Δωδεκαημέρου στη ΠΕΤΡΟΥΣΑ Δρά μας

2012-01-07T18:11:00.003+02:00

Από το βιβλίο του Γ.Κ.Χατζόπουλου
" Η εμβρυακή Μορφή του Θεάτρου και η Λατρεία του Διόνυσου στη χώρα των Ηδώνων."

ΠΕΤΡΟΥΣΑ

Σύντομη ιστορία

Ο σημερινός οικισμός αναγνωρίστηκε αρχικά ως Κοινότητα Πλεύνης με Β.Δ. της 13-11-1919, Φ.Ε.Κ. Α', 251/1919.

Οι οικισμοί που απαρτίσανε την Κοινότητα ήταν η Πλεύνα, το Βουβλίτσιον (σημ. Πύργοι) και η Κόντσα.
Στη συνέχεια οι συνοικισμοί Βουβλίτσιον και Κόντσα αποσπάσθηκαν και αποτελέσανε την Κοινότητα Βοβλιτσίου (σημ. Πύργοι).

Η Κοινότητα της Πλεύνης με το Δ. 1 -4-1927, Φ.Ε.Κ. Α', 76 μετονομάσθηκε σε Κοινότητα Πετρούσης.

Το 1927 η Πετρούσα αριθμούσε 2.760 κατοίκους.

Στην περιοχή της Πετρούσας εντοπίστηκαν δύο προϊστορικοί οικισμοί, η «Μεγάλη Τούμπα» και η «Μικρή Τούμπα» με κεραμική της εποχής του χαλκού .
Η παρουσία των προϊστορικών οικισμών στην περιοχή δηλώνει ότι αυτή συγκέντρωσε το ενδιαφέρον του ανθρώπου από τα προϊστορικά χρόνια.

Ο Στ. Μερτζίδης γράφει για αρχική ονομασία του οικισμού ως Πλευρώνα, ο οποίος στη συνέχεια ονομάσθηκε Πλεύνα «μετά την έκθλιψιν του ρω».

Και συνεχίζει ότι το όνομα Πλευρώνα το διατήρησε μέχρι τον ΙΑ' αιώνα μ.Χ. Κατά την άποψη του Μερτζίδη η Πλευρώνα κτίσθηκε από αποίκους, οι οποίοι προέρχονταν από την Αιτωλία, τους Πλευρωνίους (Κουρήτες).

Σήμερα ο οικισμός, ο οποίος απέχει από την πόλη της Δράμας 14 χιλιόμετρα, ανήκει στο διευρυμένο Δήμο της Προσοτσάνης.

Μέρος των κατοίκων της Πετρούσας είχε λάβει μέρος στο Μακεδονικό Αγώνα.

Έντονη ήταν η διαμάχη τους με τους Βουλγάρους Εξαρχικούς, οι οποίοι, παρά την πείσμονα προσπάθειά τους, δεν κατάφεραν να επιβάλουν την εξαρχική κυριαρχία.

Θύμα των Βουλγάρων το 1902 υπήρξε ο γενναίος μαχητής Αθανάσιος Βαλαβάνης, Πρόεδρος της Ορθοδόξου Κοινότητος.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας λειτουργούσε στην Πετρούσα δημοτικό σχολείο και αλληλοδιδακτική σχολή.
Σήμερα, πέρα από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, λειτουργεί και εκπαιδευτικό ίδρυμα της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.
Οι κάτοικοι ασχολούνται με τη γεωργία, την καπνοκαλλιέργεια, τη βαμβακοκαλλιέργεια και την κτηνοτροφία, καθώς και με τις οικοδομικές εργασίες.

Τα Διονυσιακά δρώμενα του Δωδεκαημέρου.

Τα δρώμενα της Πετρούσας τελούνται την ίδια χρονική περίοδο με αυτά του Βώλακα και παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Είναι κυρίως γνωστά ως ημέρα της Μπάμπως,
δηλαδή της γιαγιάς μαμής .

Λίγες ημέρες πριν από την τέλεση των δρωμένων ένας όμιλος κατοίκων ηλικίας 20-40 ετών περίπου περιέρχεται το χωριό και κάνει έρανο.
Τα έσοδα του εράνου θα διατεθούν για την αντιμετώπιση των αναγκών του ερασιτεχνικού θιάσου.

Τα Μέλη του θιάσου, νέοι και νέες, μεταμφιέζονται φορώντας δέρματα μικρών ζώων, κατσικιών και προβάτων, ή φορούν τις πατροπαράδοτες τοπικές ενδυμασίες.

Κρεμούν στη μέση τους κουδούνια, μικρά και μεγάλα, για να ενισχύσουν το θόρυβο που προκαλούν κατά τις κινήσεις τους.

Κατασκευάζουν ακόμη και άρμα- χρησιμοποιούν βοϊδάμαξα για αυτόν το σκοπό - επάνω στην οποία ανεβαίνουν μερικά Μέλη του θιάσου, ενώ ακολουθούν τα υπόλοιπα.

Η πομπή ξεκινάει από κάποιο σημείο, το οποίο βρίσκεται έξω από το χωριό, όπου και γίνεται εικονική άροση.
Αφού ολοκληρωθεί η άροση, ο θίασος με τη συνοδεία των λαϊκών οργάνων, της λύρας και του ντααρέ, μπαίνει στο χωριό θορυβώντας.

Καθώς ο όμιλος των δρώντων διασχίζει τους δρόμους του χωριού, μερικά μέλη του επιδίδονται σε ξέφρενο χορό.

Χαιρετούν τις γριές που συναντούν και αστεΐζονται με τους κατοίκους που παρακολουθούν τα δρώμενα.
Ταυτόχρονα ξεστομίζουν φράσεις χυδαίες πάνω από το άρμα προς τις γυναίκες.

Όλες αυτές οι άσεμνες φράσεις που απευθύνονται μόνο προς τις γυναίκες εκείνες, που έχουν την κατάλληλη ηλικία για τεκνοποίηση, έχουν σχέση με τη γενετήσια ορμή.

Ασφαλώς αυτή η εκστόμιση χυδαιολογιών δεν αποβλέπει στην προσβολή τους τούτο φαίνεται ολοκάθαρα ότι κανείς δεν ενοχλείται στο άκουσμά τους, αλλά στη γέννηση «ανθρωπίνων καρπών».
Στο σημείο αυτό γεννιέται εύλογα το ερώτημα.

Πώς τα λαϊκά δρώμενα της Πετρούσας πήραν την ονομασία γιορτή της Μπάμπως, αφού όσα τελούνται είναι διαφορετικά από εκείνα που τελούνται την ημέρα της μαμής;

Προσεκτική εξέταση των δύο δρωμένων οδηγεί στη διαπίστωση ότι αυτά έχουν κοινά σημεία.

Και τα κοινά αυτά σημεία είναι η παρουσία των γεννητικών οργάνων, ανδρικών και γυναικείων, στα δρώμενα της ημέρας της Μπάμπως και οι χυδαιολογίες στα δρώμενα της Πετρούσας.

Σε αυτόν ακριβώς το λόγο οφείλεται η ονομασία των δρωμένων της Πετρούσας.

Προσεκτική παρατήρηση των δρωμένων της Πετρούσας μας οδηγεί στα «κατ' αγρούς» Διονύσια, που ήταν μια από τις σπουδαίες γιορτές της αρχαίας Αθήνας.

Συνεξετάζοντας τα δρώμενα της Πετρούσας με τα «κατ' αγρούς» Διονύσια διαπιστώνουμε τις ακόλουθες ομοιότητες.

Τα «κατ' αγρούς» Διονύσια εορτάζονταν στην καρδιά του χειμώνα, δηλαδή το μήνα Ποσειδεώνα, στον οποίο ανήκε το δεύτερο ήμισυ του σημερινού Δεκεμβρίου και το πρώτο ήμισυ του Ιανουαρίου.

Συνεπώς τα δρώμενα της Πετρούσας τελούνται το ίδιο χρονικό διάστημα με τα «κατ' αγρούς» Διονύσια.

Στα «κατ' αγρούς» Διονύσια αγρότες από τους μικρούς συνοικισμούς της Αττικής, που ήταν αποδεσμευμένοι λόγω της εποχής από αγροτικές ασχολίες, συνέρρεαν από τους οικισμούς τους την ημέρα της γιορτής με κοινά αμάξια στους μεγαλύτερους δήμους.
Πολλοί έβαφαν το πρόσωπό τους ή μεταμφιέζονταν ποικιλότροπα και παράλληλα συνήθιζαν να ξεστομίζουν εναντίον γνωστών και αγνώστων, τους οποίους συναντούσαν στους δρόμους, τα λεγάμενα «σκώμματα εξ αμάξης», ενώ τραγουδούσαν και «φαλλικά άσματα».

Τα ίδια περίπου παρατηρεί κανείς στις 8 Ιανουαρίου και στην Πετρούσα, δηλαδή παρουσία άμαξας, μεταμφίεση, βωμολοχίες , εκκίνηση από τους αγρούς και εικονική άροση.

Ο αείμνηστος δάσκαλός μου, ακαδημαϊκός Γεώργιος Μέγας, αναφερόμενος στην ημέρα της Μπάμπως γράφει:

«Πολύ ενδιαφέρουσα είναι δια τα τελούμενα κατ'αυτήνέθιμα η εορτή της αγίας Δομνίκης ή Δομνής (8 Ιανουαρίου). Το κοινόν της εορτής όνομα είναι η μέρα της μαμής ή της μπάμπως η μέρα. Είναι εορτή και συμπόσιον γυναικών, που «τεκνώνουν», δηλαδή που ευρίσκονται εις ηλικίαν, η οποία επιτρέπει την απόκτησιν παιδιού.
Και το τιμώμενον πρόσωπο δεν είναι άγιος ή αγία τις, αλλά πρόσωπον σημαίνον της κοινωνίας του χωρίου, η μαμή .

Κάθε γυναίκα λοιπόν που δεν υπερέβη ορισμένον όριον της ηλικίας της, επισκέπτεται αυτήν φέρουσα ως δώρα πράγματα χρήσιμα εις το έργον της, σαπούνι, πετσέτα κ.ά.
Εν πρώτοιςχύνει νερό εις την μαμήν να νίψει ταςχείρας της, προετοιμαζομένη με τούτο δια τον τοκετόν, μεθ' ό φιλεί το «σχήμα» που της προτείνουν αι γραίαι, ένα φαλλόν, τον οποίον έχουν παρασκευάσει από πράσο ή λουκάνικο...
Αι γυναίκες την προσέβλεπον με τιμήν και σεβασμόν, ως να ήτο η αρχαία Γενετυλίς, η θεά της γεννήσεως.
Ακολουθούσε συμπόσιον.
Δεν το είχον εις κακόν να μεθύσουν εκείνην την ημέραν.
Μετά το συμπόσιον η μαμή εφ' αμάξης ωδηγείτο εις την βρύσιν του χωρίου. Εκεί την κατέβρεχαν με νερό. Αι γυναίκες τραγουδούσαν και χόρευαν. Τα τραγούδια των ήσαν «καλά και αχαμνά», οι αστεϊσμοί των εξήρχοντο των ορίων της κοινής ευπρεπείας». «Το είχαν σε καλό, για ν’ αποχτούν παιδιά».
Αλλά και ο σεβαστός μου δάσκαλος, Πανεπιστημιακός, Δημήτριος Λουκάτος, αναφερόμενος στο θέμα γράφει .

«Μπορούμε να πούμε συμπερασματικά ότι το ευρύτερα βαλκανικό αυτό έθιμο «της Μπάμπως» αφορά ιδιαίτερα τη Μαμή (της συνοικίας ή του χωριού), που μέσα στο χώρο των εορτών του Δωδεκαημέρου, ύστερ' από τη θεϊκή Γέννηση και τη θεϊκή Βάφτιση, αποτελεί ένα ανθρώπινο συμβολικό πρόσωπο, που δεν λείπει κι από τις εικονικές παραστάσεις των«Γεννήσεων» (κατά το λουτρό του θείου βρέφους).

Η Εκκλησία ετίμησε τον ανάδοχο Άγιο Ιωάννη, στις 1 Ιανουαρίου. Γιατί να μην τιμήσουν κι οι άνθρωποι, ιδιαίτερα οι μητέρες, τη Μαμή, για τις ως τώρα και τις έπειτα γέννες τους, που είναι και αρχή του νέου χρόνου»;

Η Μαρία Μιχαήλ - Δέδε παρουσιάζει και την άποψη τιμητικής ημέρας για τη γιαγιά της οικογένειας , που ύστερα από τους κόπους και την επιστασία της, μέσα στο Δωδεκαήμερο, θέλουν να την ξεκουράσουν, και της κάνουν γιορτή, που έχει εξελιχτεί σήμερα στη γνωστή, τουριστική πια, «Γυναικοκρατία».

Γεννιέται εύλογα το ερώτημα. Πώς η ημέρα του εορτασμού τη: Αγίας Δόμνας ή Δομνής ή Δομνίκης ταυτίστηκε με την ημέρα της γιορτής της Μαμής;
Από τη μελέτη του συναξαρίου της αγίας δε διαφαίνεται καμιά ιδιότητά της, η οποία να σχετίζεται με τον τοκετό.

Ίσως η θρησκευτική παράδοση που σμιλεύτηκε στα μεταχριστιανικά χρόνια στην περιοχή της Πιερίας, θα μπορούσε να αποτελέσει απάντηση στο πιο πάνω ερώτημα.
Σύμφωνα λοιπόν με την παράδοση αυτή η οσία Δομνίκη βοήθησε την Παναγία, ώστε να γεννήσει με λιγότερους πόνους το Χριστό.

Μακεδονική Παράδοση: Διονυσιακά Δρώμενα Δωδεκαημέρου στο ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ Δράμας

2012-01-06T13:04:00.001+02:00

ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ

Σύντομη ιστορία.

Με διάταγμα της 3-3-1924, Φ.Ε.Κ. Α', 49/1924 έγινε η αρχική αγνώριση της Κοινότητας Δρανόβου, η οποία μετονομάστηκε σε κοινότητα Μοναστηρακίου με το Διάταγμα της 1-4-1927, Φ.Ε.Κ. Α', '6/1927. Σήμερα ανήκει στοΔήμο Δράμας (ν. 2539/97).

Ο Στ. Μερτζίδης αναφερόμενος στον οικισμό γράφει :
"Αρκτικώς της Δράμας (όπισθεν αυτής) εις απόστασιν 3/4 της ώρας και εις τας υπώρειας του Δυσύρου (Βοζ δαγ) εντός φάραγγος υπάρχει μικρά τις κώμη «Τράνοβο και Δράνοβο» καλουμένη.
Αύτη είναι το αρχαίον «Τρανίψι ή Τρανίψας» ονομασθέν ούτως υπό τίνος λαού της Θράκης, όστις είχεν αποικίαν ενταύθα και τον οποίον ο Ξενοφών αναφέρει. Αναμφιβόλως υπήρχεν ενταύθα αποικία του λαού τούτου (400 π.Χ.), το δε Τράνοβον μετά τον Η' μ.Χ. αιώνα ήτον αρκετά ηυξημένον, επί δε των υψωμάτων αυτού πολλά υπήρχον εκκλησίδια και προς το πεδινόν μέρος, το προς την Δράμαν πλησιάζον, υπάρχουσιν, ως υποτίθεται, αρχαιότητες, όπου και νομίσματα, αρχαία και βυζαντινής εποχής, ευρίσκοντα».

Ο Γ. Παπουτσής αναφερόμενος στο τοπωνύμιο Μοναστηράκι» γράφει:

«Για την προέλευση της ονομασίας του χωριού μας πολλά έχουν ειπωθεί. Όμως δύο φαίνονται να είναι οι επικρατέστερες εκδοχές.
Λένε πολλοί ότι παλιότερα, αλλά ακόμη και σήμερα, υπήρχαν πάρα πολλά εκκλησάκια στη γύρω περιοχή, αλλά και μέσα στο χωριό, όπως της Ζωοδόχου Πηγής (η σπηλιά της Παναγίας), της Αγίας Παρασκευής, του Αγίου Αντωνίου, του Αγίου Αθανασίου, του Αγίου Ιημητρίου, των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, του Αγίου Βλασίου, του Προφήτη Ηλία κ.ά.

Έτσι λοιπόν από τα πολλά εκκλησάκια, τα μοναστηράκια, πήρε το όνομα Μοναστηράκι.

Οι περισσότεροι όμως από τους γέρους του χωρίο υποστηρίζουν ότι στη θέση της παλιάς εκκλησίας του Αγίου Γεωργίοι υπήρχε στην εποχή της Τουρκοκρατίας ένα μοναστήρι.
Ο Σουλτάνο όμως την εποχή της Άλωσης έδωσε διαταγή στους μπέηδες τη περιοχής να το καταστρέψουν.
Η διαταγή όχι μόνο δεν εκτελέστηκε, αλλά αντίθετα στην ίδια τοποθεσία δημιουργήθηκε ένας συνοικισμός.
Από αυτό λοιπόν το παλιό μοναστήρι ο συνοικισμός πήρε το όνομα «Μοναστηράκι».

Αξιόλογη είναι η συμμετοχή των κατοίκων στον Μακεδονικό Αγώνα.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας λειτουργούσαν στον οικισμ αρρεναγωγείο και παρθεναγωγείο με τη φροντίδα τω Μουχταροδημογερόντων.

Οι κάτοικοι ασχολούνται με την εξόρυξη μαρμάρων2\, τη κτηνοτροφία και τις οικοδομικές εργασίες κυρίως.

Τα Διονυσιακά δρώμενα του Δωδεκαημέρου.

Οι μεταμφιέσεις στο Μοναστηράκι είναι γνωστές ως «τσέτα». Οι ρίζες τους χάνονται στην ομίχλη του χρόνου.
Το δρώμενο διατηρείται και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
Τώρα πια έχει διπλό ρόλο.
Κοντά στον ευετηρικό και γονιμικό του χαρακτήρα προστίθεται και ο εθνικός.

Η τέλεσή του, έστω και μια φορά το χρόνο, συγκαλύπτει έντεχνα τις μυστικές συναντήσεις των κατοίκων, που αποσκοπούσαν στη απελευθέρωση του τόπου από τον τουρκικό ζυγό.

Με το πρόσχημα της τέλεσης του εθίμου και για να μην κινήσουν τις υποψίες το δυνάστη κατόρθωναν να συγκεντρώνονται στα διάφορα σπίτια για ν ανταλλάξουν απόψεις και για περαιτέρω δραστηριοποίηση.

Ο θίασος των δρώντων στο Μοναστηράκι φέρει την ονομασία «τσέτα».

Σ' αυτόν συμμετέχουν μόνον άνδρες που η ηλικία του κυμαίνεται μεταξύ 18-35 ετών.
Βέβαια δε λείπει και η συμμετοχή ατόμων μικρότερης ηλικίας, που σκοπό έχει την εκμάθηση της όλη διαδικασίας, ώστε να συνεχιστεί στο μέλλον η παράσταση το δρωμένου, χωρίς παρέκκλιση από το καθιερωμένο τυπικό. Αισθητή είναι και η παρουσία των υπερηλίκων με σκοπό τη διδασκαλία για τη άψογη προετοιμασία και την προσφορά εθελούσιας υπηρεσίας για έν έργο, που απαιτεί γνώσεις, υπομονή και πάνω απ' όλα σεβασμό στη παράδοση.

Ο θίασος σύγκειται από τέσσερις υποθιάσους, που είναι ο «αράπης» , οι «γκελίγκες», ή «γκιλίγκες», τα «παππούδικα» και οι Εύζωνοι».

Η προετοιμασία ξεκινά από την παραμονή των Φώτων.

Παλιότερα η οργάνωση των δρωμένων ήταν έργο των υπερηλίκων. Λπό το 1977 όμως παριστάνονται από το δραστήριο Μορφωτικό και Πολιτιστικό Σύλλογο του Μοναστηρακίου.

Στο σημείο αυτό θεωρούμε πολύ χρήσιμο να παραθέσουμε την περιγραφή της σκευής που έκανε το 1992 στηΔίμηνη Εφημερίδα του Μορφωτικού και Πολιτιστικού Συλλόγου Μοναστηρακίου Δράμας Πολιτιστική Φωνή, το Μοναστηράκι», ο αγαπητός μου μαθητής Γιάννης Παπουτσής, που εδώ και χρόνια ασχολείται με ιδιαίτερη ευαισθησία με τον τοπικό πολιτισμό :

«Ώρα 6 π.μ., ανήμερα των Φώτων και οι συγχωριανοί άρχισαν να καταφθάνουν στα Γοαφεία του Συλλόγου, άλλοι για να φορέσουν τις στολές κι άλλοι να βοηθήσουν στο ντύσιμο.
Τα «καρναβάλια» φορούν τις μαύρες φλοκωτές κάπες που καλύπτουν όλο το σώμα και τις μαύρες ή άσπρες κωνικές μάσκες φτιαγμένες από γιδοπροβιές, που κρύβουν το πρόσωπο.
Στη συνέχεια κρεμούν γύρω από τη μέση τα μεγάλα κουδούνια.
Στα χέρια κρατούν τα ξύλινα σπαθιά.
Οι «παππούδες» φορούν τις παλιές γιορτινές ανδρικές τοπικές αγροτικές φορεσιές, δηλαδή μαύρη βράκα, άσπρο πουκάμισο, μαύρο υφασμάτινο ζωνάρι, τυλιγμένο στη μέση, που στο πάνω του μέρος διακρίνονται οι πούλιες μιας τσέβρας, μαύρο γιλέκο, μαύρο κοντό σακκάκι, μαύρες μακριές μέχρι το γόνατο πλεκτές κάλτσες και μαύρη τραγιάσκα στο κεφάλι. Στο χέρι κρατούν γκλίτσα ή κορδόνι .
Οι «γκιλίγκες», νεαρά αγόρια, ντύνονται με παραδοσιακές /υναικείες φορεσιές. Φορούν την άσπρη βράκα από πλάτνο, βαμβακερό υφαντό. Από πάνω περνούν το μακρύ άσπρο πουκάμισο, που στον ποδόγυρο του, που φτάνει στο γόνατο, διακρίνονται πολύχρωμα κεντίδια.
Πάνω από το πουκάμισο φορούν «αντερία», που είναι πιο κοντή απ'αυτό και με μανίκια και είναι φτιαγμένη από ύφασμα καππονέ με χασέ, σκούρο πράσινο ή ανοικτό κόκκινο, στις εξωτερικές επιφάνειες και ενισχυμένο ενδιάμεσα με βαμβάκι.
Το «κλασνίκι», το ξεμανίκωτο πανωφόρι, που φτάνει λίγο πάνω από την αντερία, είναι φτιαγμένο από χοντρή μαύρη τσόχα, κεντημένη γύρω γύρω στις άκρες της με γαϊτάνι.

Η πολύχρωμη με τα μεγάλα καρώ υφαντή μάλλινη ποδιά, αποτελεί μια χαρούμενη, γεμάτη ζωντάνια πινελιά σ' όλο το «ταμπλώ» της φορεσιάς. Στη μέση δένεται, με τη βοήθεια σκαλιστής χειροποίητης πόρπης, ζώνη τσόχινη που όμως είναι όλη κεντημένη με θαυμάσιο τρόπο, με μικρές πολύχρωμες χάντρες που σχηματίζουν λουλουδάκια. Οι πλεκτές άσπρες μάλλινες κάλτσες φτάνουν μέχρι το γόνατο και στο πάνω μέρος τους έχουν χρωματιστά λουλούδια.

Οι «γκιλίγκες» βάζουν στο κεφάλι χρωματιστή λουλουδάτη μαντήλα, την «τσερβέτα», που στις άκρες της έχει χρυσές ή ασημένιες πούλιες. Στο χέρι κρατούν άλλη μια τσερβέτα.

Τέλος οι τσολιάδες με τις πολύχρωμες τσέρβες τους και τη μαύρη μαντήλα με τα κρόσσια είναι έτοιμοι να ενταχθούν εν πλήρει εξοπλισμώ στην τσέτα .

Αναφερόμενος ειδικά στον «τσολιά» σε άλλο φύλλο της ίδιας εφημερίδας ο Γιάννης Παπουτσής γράφει :

«Οι τσολιάδες είναι ένα στοιχείο, το οποίο προστέθηκε σχετικά πρόσφατα σε σχέση με τη μακρόχρονη ιστορία του εθίμου. Είναι όμως εκείνο το στοιχείο που επισφραγίζει την ελληνική φυσιογνωμία, την ελληνική ταυτότητα του εθίμου, είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην αρχαία ελληνική παράδοση και τη νεώτερη».

Οι τσολιάδες ήταν εκείνοι που στα δύσκολα χρόνια της βίας, της καταπίεσης, της υποδούλωσης στους ξένους κατακτητές υπενθύμιζαν όχι μόνο στους Έλληνες, αλλά κύρια στους Τούρκους και στους Βουλγάρους ότι το Ελληνικό έθνος ζει, ότι η ψυχή των Ελλήνων παραμένει αδούλωτη.
Ήταν εκείνοι που με την παρουσία τους αναζωπύρωναν την εθνική συνείδηση και εμψύχωναν τους σκλαβωμένους Έλληνες.

Οι τσολιάδες χωριανοί, που φορούσαν τη στολή, έπρεπε να είναι νέοι, ψηλοί, ωραίοι, με λίγα λόγια λεβέντες και προπάντων χορευτές αντοχής, μια και χόρευαν διαρκώς, όχι μόνο στο χορό της πλατείας, αλλά και καθώς τριγύριζαν όλο το χωριό μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της «τσέτας».

Έπρεπε επίσης να είναι έξυπνοι, εύστροφοι μια και στόχος τους -ταν μέσα από το γλέντι, μέσα απ' τις ευχές, τα έξυπνα αστεία, τα πειράγματα, να ενισχύουν την εθνική συνείδηση των συμπατριωτών τους... Μάλιστα εκείνον τον τσολιά, που φορούσε τις περισσότερες τσέβρες , τον ονόμαζαν «πεφήφανο» κι έτσι ο συναγωνισμός στο ποιος να φοράει τις περισσότερες ήταν «μεγάλος».

Οι αράπηδες πέρα από τα κουδούνια με τα οποία είναι Ζωσμένοι, κρατούν στο χέρι τους από ένα ξύλινο σπαθί, που λέγεται    κιλίτσ' (λ.τ. kilic) και το κραδαίνουν βγάζοντας κραυγές. Ο τσολιάς ως Εκονικό όπλο κρατεί στο χέρι του ένα κορδόνι , το οποίο κατασκευάζεται από άσπρες, μπλε, χρυσές, κόκκινες και πράσινες μικρές χάντρες. Το μήκος του φτάνει τα 70 περίπου εκατοστά. Στη μια ζκρη του σχηματίζεται θηλειά, η οποία περνά στο δεξί χέρι .

Παλιότερα η τσέτα ξεκινούσε τη δράση της από τα χαράματα. Ολα τα μέλη του θιάσου ξεκινούσαν από το χώρο της προετοιμασίας τους, ενώ σήμερα ξεκινούν από τα Γραφεία του Συλλόγου.

Από τους θορυβώδεις ήχους των κουδουνιών (μπατάλια και τσιάνουβε) και τις άναρθρες κραυγές που έβγαζαν, ξυπνούσαν οι κάτοικοι του χωριού. Γύριζαν από σπίτι σε σπίτι και εύχονταν στους νοικοκύρηδες.
Ως σύνθημά τους στα χρόνια της Τουρκοκρατίας είχαν τη συμβολική ευχή «Χρόνια Πολλά».
Στο σπίτι που θα ακουγόταν η ευχή αυτή θα αποτελούσε τον τόπο της συγκεντρώσεως τη νύχτα για συζητήσεις σχετικές με την κατάσταση.

Το μεσημέρι συγκεντρώνονταν στην πλατεία του χωριού και επιδίδονταν σε χορούς, όπως η τσέσκα, η ράμνα ή χασαπιά, η παϊτούσκα και τα συρτά, με τη συνοδεία της μακεδονικής λύρας και του ντααρέ.

Καθώς κατευθύνονταν προς την πλατεία του χωριού κυνηγούσαν με ουρλιαχτά όσους συναντούσαν μπροστά τους.

Στους χορούς έπαιρναν μέρος και οι θεατές. Μάλιστα, αν κάποιος επιθυμούσε να σύρει το χορό, τότε μια από τις γκελίγκες του έβαζε στον ώμο τη μαντήλα της και τότε εκείνος υποχρεωνόταν να τη φιλοδωρήσει.

Ο χορός διαρκούσε μέχρι που να νυχτώσει για τα καλά. Εκτός από το χορό, στην πλατεία γίνονταν και αυτοσχέδιες παραστάσεις, όπως εικονικός γάμος ή πόλεμος. Κατά την παράσταση του εικονικού γάμου μερικοί τσέτες επιχειρούσαν να κλέψουν μια από τις γκελίγκες.
Κατά την παράσταση του εικονικού πολέμου συμπλέκονταν μεταξύ τους δυο ή τρεις τσέτες χρησιμοποιώντας τα «κιλίτσια». Για την αποκατάσταση της τάξεως αρμόδιος ήταν ο αράπης που απειλούσε τους ταραχοποιούς με το μεγάλο ξύλινο ξίφος του και με το σακκούλι, που ήταν γεμάτο στάχτη καθώς και με τον τρόμο που προκαλούσε ο ήχος των μεγάλων κουδουνιών που είχε κρεμάσει στη μέση του.

Ας δούμε όμως τώρα πως περιγράφει την παράσταση του δρωμένου ο Γ. Παπουτσής:

«Ώρα 7 π.μ. η «τσέτα» μ' όλα της τα Μέλη σε απαρτία και συνοδευόμενη από τους οργανοπαίκτες ξεκινά από τα Γραφεία του Συλλόγου, προκειμένου να επισκεφθεί όλα τα σπίτια του χωριού. Ένα ενα τα σπίτια του χωριού ζωντανεύουν με τον ερχομό της τσέτας. Τραγούδια, ευχές, πειράγματα, κεράσματα και το γλέντι δεν αργεί να στηθεί.

Μέχρι το μεσημέρι η τσέτα έχει μεταφέρει τη γιορτινή ατμόσφαιρα σ' όλο το χωριό.

Ώρα 3 μ.μ. ο κόσμος έχει ήδη συγκεντρωθεί στην πλατεία και περιμένει την τσέτα και τους οργανοπαίκτες για να ξεκινήσει ο χορός της «πλατείας». Με τα δύο «όπλα», τα ξύλινα σπαθιά και τις σακκούλες με τη στάχτη πραγματοποιούν την είσοδο στην πλατεία.

Ακολουθούν οι τσολιάδες χορεύοντας επιβλητικά. Κυρίαρχη στην πλατεία η τσέτα, η οποία δεν επιτρέπει σε κανένα να καταλάβει το κέντρο της πλατείας. Σε λίγο ο χορός στήνεται με μπροστάρηδες τους ηλικιωμένους κατοίκους του χωριού.

Ο κύκλος του χορού είναι μόνο ένας.

Δεν επιτρέπεται δεύτερος.

Ακολουθούν οι νεώτεροι άνδρες, μετά οι ηλικιωμένες γυναίκες και τέλος οι νεώτερες. Το κέντρο του κύκλου ήταν στην απόλυτη δικαιοδοσία των «Καρναβαλιών», που έδειχναν ανοχή στην αρκούδα και στον αρκουδιάρη καθώς και στην καμήλα να πατήσει τον άβατο χώρο τους και να σκορπίσουν την ευθυμία στους πολυπληθείς παρευρισκομένους ντόπιους και ξένους».

Και μια και ο Λόγος για το χορό θεωρούμε απαραίτητο να παραθέσουμε ένα από τα τραγούδια του Μοναστηρακίου, και συγκεκριμένα αυτό που συνοδεύει τα βήματα του χορού της παϊτούσκας .

Κάτω στο ρόιδο στο ροϊδονήσι
Τούρκος κατέβηκε να κυνηγήσει.
Δεν κυνηγούσε λαγούς κι ελάφια
μόν' κυνηγούσε δυο μαύρα μάτια (δις).
-    Μαύρα μου μάτια, κόκκινα χείλη,
έβγα μικρούλα μου στο παραθύρι,
να δεις τον ήλιο και το φεγγάρι
να δεις τον άνδρα που θα σε πάρει (δις).
-    Δεν τονε θέλω, δεν τονε παίρνω,
πέρδικα γίνομαι στα όρη φεύγω (δις).
-    Πάρ' τονε, κόρη μ', τον Τούρκο γι' άνδρα,
θα σε φορέσει φλουριά σαράντα (ή και χάντρα) (δις).
-    Πάρ'τονε, κόρη μ', έχει βαπόρι,
θα ταξιδεύεις βουνά και όρη (δις).
-    Παρ'τονε, κόρη μ', έχει καΐκι,
θα ταξιδεύεις στη Σαλονίκη (δις).

Θα κλείσουμε την αναφορά μας στα δρώμενα του Μοναστηρακίου με την παράθεση δυο παραδόσεων, με τις οποίες οι Μοναστηρακιώτες δικαιολογούν την παρουσία των κουδουνιών στα δρώμενά τους :

«Το ίδιο, διηγούνται, έκανε και ο Μ. Αλέξανδρος, όταν πήγε στην Ασία.
Επειδή δεν μπορούσε να την καταλάβει αμέσως, χρησιμοποίησε στη μάχη κουδούνια».

Σύμφωνα με την άλλη παράδοση «τα κουδούνια είχαν έρθει στο χωριό σε ανάμνηση μιας μάχης που έκαμε ο Μ. Αλέξανδρος για να διαλύσει τους ελέφαντες (εν. του Δαρείου).
Βάλανε οι στρατιώτες του πολλά κουδούνια και μαύρα δέρματα, βάφτηκαν, και οι ελέφαντες τρόμαξαν και έφυγαν πίσω.
Έτσι οι Μακεδόνες στρατιώτες του Μ. Αλεξάνδρου κέρδισαν τη μάχη.
Για να θυμόμαστε εκείνο το περιστατικό κάνουμε τους αράπηδες».

Παρόμοια περίπου είναι και μια άλλη παράδοση μακεδονική συνδέει το Μ. Αλέξανδρο με τη χρήση των κουδουνιών.
Σύμφωνα μ' αυτήν ο Μ. Αλέξανδρος, διηγούνται, είχε την έμπνευση να εξοπλίσει τους στρατιώτες του σε κάποια μάχη, που ο αντίπαλός του πολεμούσε πάνω σε ελέφαντες. Ο δυνατός και συνεχής ήχος των κουδουνιών τρόμαξε τόσο τους ελέφαντες, ώστε τράπηκαν σε άτακτη φυγή ρίχνόντας κάτω τους αναβάτες τους.

Έτσι κέρδισε τη μάχη ο Μ. Αλέξανδρος.
Και για να θυμόμαστε αυτό του το τέχνασμα, που του έδωσε τη νίκη χρησιμοποιούμε τα κουδούνια στις διάφορες εκδηλώσεις μας .

Βέβαια κανείς από τους ιστορικούς, οι οποίοι ασχολήθηκαν με την εκπολιτιστική εκστρατεία του Μακεδόνα στρατηλάτη στην Ασία δεν αναφέρει κάτι τέτοιο. Ο Διόδωρος όμως ο Σικελιώτης γράφει ότι οι πεζοί του Αλεξάνδρου κτυπούσαν με δύναμη τις σάρισές τους επάνω
στις ασπίδες, ώστε να τρομάξουν από τον παραγόμενο κρότο οι ίπποι των αρμάτων, με αποτέλεσμα ορισμένοι από αυτούς να γυρίζουν πίσω και να πέφτουν στην περσική παράταξη. Και αυτά συμβαίνουν στη μάχη των Γαυγαμήλων. Και ο Αρριανός περιγράφοντας την ίδια μάχη γράφει:

«Επανιών (ο Αλέξανδρος) κατά το διέχον και ώσπερ έμβολον ποιήσας της τε ίππου της εταιρικής και της φάλαγγος της ταύτη ταγμένης ήγε δρόμω και αλαλαγμώ ως επί αυτόν τονΔαρείον».

Είναι εύλογο να συνδέουν οι κάτοικοι της Μακεδονίας πτυχές των δρωμένων τους με τη στρατιωτική εκείνη μορφή, που έμεινε κορυφαία στην ανθρώπινη ιστορία για το απελευθερωτικό και εκπολιτιστικό της έργο, τη στιγμή που δοκιμάστηκαν σκληρά από ανηλεείς κατακτητές, όπως τους Σλάβους, τους Τούρκους και τους Βουλγάρους.

Η απεγνωσμένη προσπάθειά τους για να γευθούν το νέκταρ της ελευθερίας τους οδηγούσε στη σκέψη να εναποθέτουν την ελπίδα τους για την πραγματοποίηση του διακαούς αυτού πόθου νοερά στη μεγάλη μορφή του Μακεδόνα στρατηλάτη.
Είναι, θα λέγαμε, κάτι σαν την παράδοση για το μαρμαρωμένο βασιλιά, που έτρεφε για αιώνες γενιές Ελλήνων.

Αυτός ίσως ο ήχος που έβγαινε από το δυνατό χτύπημα της σάρισας επάνω στην ασπίδα και που τον ενίσχυαν οι κραυγές των πολεμιστών με την αποτελεσματικότητά του τη θετική να διατηρήθηκε ζωντανός στη μνήμη του λαού μας και να ταυτίστηκε με τον ήχο των κουδουνιών και τις άναρθρες κραυγές των μεταμφιεσμένων, που αποβλέπουν στην εκδίωξη των πονηρών πνευμάτων ή και στην καταπτόησή τους, ώστε να παύσουν να ενοχλούν τους ανθρώπους για να παρεμποδίσουν τη βλάστηση της γης, μοναδική ελπίδα των ανθρώπων του λαού για την επιβίωσή τους, όπως διαφαίνεται απ' όσα αρθρώνει γερόντισσα από το Μοναστηράκι :

«Τα κουδούνια και ο στάχτες του αράπη διώχνουν το κακό».

Νομίζουμε ότι δε θα ήταν παρακινδυνευμένο, αν τονίζαμε ότι η παρουσία των κουδουνιών και οι κραυγές των αράπηδων του Μοναστηρακίου στην παράσταση των δρωμένων συνδέονται άρρηκτα με τα επίθετα, τα οποία προσδόθηκαν στο θεό του οίνου, της αμπέλου και της ευθυμίας, δηλαδή στα «Εριβόας» και «Βρόμιος».

Μακεδονική Παράδοση: Διονυσιακά Δρώμενα Δωδεκαημέρου στο Ξηροπόταμο Δράμας

2012-01-04T16:48:00.002+02:00

ΞΗΡΟΠΟΤΑΜΟΣ

Σύντομη ιστορία

Ο οικισμός, ο οποίος απέχει από την πόλη της Δράμας οκτώ χιλιόμετρα, αναγνωρίσθηκε αρχικά ως Κοινότητα Βησωτσάνης με Β.Δ. της 13-11-1919, Φ.Ε.Κ.Α', 251/1919.

Οι συνοικισμοί, οι οποίοι απαρτίσανε αρχικά την Κοινότητα ήταν : Βησωτσάνη, Δράνοβα (Μοναστηράκι), Τουρκοχώρι (Μυλοπόταμος) και Κόβιτσα (Βαθυλακκος).

Ο συνοικισμός Δράνοβο προσαρτήθηκε στο Δήμο Δράμας με Β.Δ. της 22-2-1920, Φ.Ε.Κ. Α', 67/1920, ενώ ο συνοικισμός Μυλοπόταμος (Τουρκοχώρι) αναγνωρίσθηκε ως ξεχωριστή Κοινότητα με το Δ. της 17-4-1936, Φ.Ε.Κ.Α', 184/1936.

Η Κοινότητα Βησωτσάνης με το Δ. της 1-4-1927, Φ.Ε.Κ. Α', 76/1927 μετονομάσθηκε σε Κοινότητα Ξηροποτάμου.
Κοντά στον Ξηροπόταμο υπάρχουν ερείπια αρχαίου οικισμού στη θέση Καλελίκ'.

Ο Μερτζίδης κάνει λόγο για την αρχαία Βέσσα ή Βήσσα, την οποία θεωρεί ως αποικία των ορεινών Θρακών, που κτίσθηκε γύρω στον 60 π.Χ. αιώνα και οι οποίοι λατρεύανε τη θεά Άρτεμη για την οποία είχαν ανεγείρει και ναό.

Η περιοχή κατοικείται από τους προϊστορικούς χρόνους (πρώιμη εποχή του σιδήρου).
Εντοπίστηκε προϊστορικός οικισμός στο λόφο «Προφήτης Ηλίας» .

Σημαντικό αρχαιολογικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η εκκλησία του Αγίου Θεοδώρου , η οποία κτίσθηκε, όταν στη Μητρόπολη Φιλίππων και Δράμας αρχιεράτευε ο Παρθένιος Κατσακούλης (1810- 1817).

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας λειτουργούσε στον οικισμό δημοτικό σχολείο και Αδελφότητα .

Μεγάλη ήταν η συμβολή του οικισμού στον Μακεδονικό Αγώνα.

Με την καθοδήγηση του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου Καλαφάτη συγκροτήθηκε ομάδα με επικεφαλής τον αγνό πατριώτη Ιωάννη Αντωνίου Σαμαρά, την οποία αποτελούσαν οι:
Βασίλειος Θεολογίδης, Ηλίας Τραγκόζης, Νικόλαος Αθανασίου Σολάκης, Θεόδωρος Τότσιος και Ιωάννης Εκλεμές.
Μυημένοι στον αγώνα ήταν και οι : Δημήτριος Μανδρατζής, Ανδρέας Λουκίδης, Κωνσταντίνος Μανδρατζής, Γεώργιος Δερμεντζής, Γεώργιος και Δημήτριος Στοϊμενίδης. Σύνδεσμος στην οργάνωση ήταν η Ρόιδω Ηλούση .

Ο σωβινισμός του Νεοτουρκικού Κομιτάτου υποδαυλιζόμενος από τους Βουλγάρους Εξαρχικούς οδηγεί στη δολοφονία του Μακεδονομάχου Ιωάννη Σαμαρά στις 6 Σεπτεμβρίου του 1911 στο προαύλιο του σπιτιού του.

Ο εθνομάρτυς Παύλος Μελάς τον περιέβαλε με ιδιαίτερη εκτίμηση και αγάπη .

Την ίδια τύχη είχε και ο εθνομάρτυρας ιερέας Ιωακείμ Παπαϊωκείμ, ο οποίος δολοφονήθηκε από τους Βουλγάρους , επειδή αρνιόταν να λειτουργήσει στη βουλγαρική γλώσσα.

Οι κάτοικοι του Ξηροποτάμου διακρίνονται για την εργατικότητα, την νοικοκυροσύνη και το σεβασμό τους στην παράδοση.

Ο οικισμός, ο οποίος με το νόμο 2539/97 ανήκει στο Δήμο Δράμας, του οποίου αποτελεί Δημοτικό Διαμέρισμα, θεωρείται από τους πλέον εύρωστους οικονομικά οικισμούς του νομού.

Εδώ και χρόνια διοργανώνονται στον οικισμό λαογραφικές εκδηλώσεις, στις οποίες προσκαλούνται και ξένοι Σύλλογοι.

Οι κάτοικοι ασχολούνται κυρίως με το μάρμαρο (εξόρυξη και εμπορία), την κτηνοτροφία, την οικοδομική και με ποικίλα άλλα επαγγέλματα.

Εκτός από τους γηγενείς κατοίκους στο χωριό είναι εγκατεστημένοι και πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη, την ενδοχώρα της Μ. Ασίας και τον Πόντο.

Στη δεκαετία του 1960 ένα μέρος των κατοίκων είχε μεταναστεύσει στην τέως Δυτική Γερμανία.
Τα εμβάσματά τους επενδύθηκαν στον Ξηροπόταμο με αποτέλεσμα την ανέγερση σύγχρονων κατοικιών, καταστημάτων και γενικά την άνοδο του βιοτικού επιπέδου.

Τα Διονυσιακά δρώμενα του Δωδεκαημέρου.

Τα δρώμενα στον Ξηροπόταμο τελούνται κυρίως στις 7 Ιανουαρίου. Στις 6 Ιανουαρίου μεταβαίνανε στο Μοναστηράκι, όπου τελούνταν και εξακολουθούν να τελούνται παρόμοια σχεδόν δρώμενα, ενώ στις 8 Ιανουαρίου μεταβαίνανε στην Πετρούσα για να συμμετάσχουν στις εκεί διοργανούμενες εκδηλώσεις, και κυρίως στη γιορτή της Μπάμπως (=μαμής).

Οι εκδηλώσεις στον Ξηροπόταμο ξεκινούν το πρωί της 7ης Ιανουαρίου.

Έξι ή επτά ομάδες ανδρών από ισάριθμες γειτονιές του χωριού συγκεντρώνονται η καθεμιά στο σπίτι ενός Μέλους του θιάσου, όπου και μεταμφιέζονται.

Αλλοι σε Αράπηδες, άλλοι σε Παλιάτσους, άλλοι σε Τσολιάδες και άλλοι σε Γκελίγκες.
Οι Αράπηδες έβαφαν το πρόσωπο τους με αιθάλη, φορούσαν τις ειδικές κάπες, οι οποίες κοσμούνταν με φούντες, ενώ στη μέση τους έδεναν μικρά και μεγάλα κουδούνια, τα «τσιάνουβε» και τα «μπατάλια».

Οι Παλιάτσοι ντύνονταν την παραδοσιακή ενδυμασία και έφεραν κεφαλοστολή από δέρμα κατσίκας.

Οι Τσολιάδες ντύνονταν τη γνωστή ενδυμασία, ενώ κάποιοι άνδρες ντύνονταν τη γυναικεία παραδοσιακή στολή και ονομάζοντα γκελίγκες (=νύφες).
Τη μεταμφίεση συμπλήρωνε η χρήση ξύλινων σπαθιών, που ονομάζονταν γκάμες ή μαχαίρια.

Οι μεταμφιεσμένοι ξεκινούσαν το πρωί από τους χώρου μεταμφίεσής τους και επισκέπτονταν τα σπίτια του χωριού κατά τρόπ θορυβώδη.
Κάθε νοικοκυρά θεωρούσε ηθικό χρέος της να τους φιλοδωρήσει, κυρίως με χρήματα, τα οποία οι μεταμφιεσμένοι χρησιμοποιούσαν για την αγορά κρεάτων και κρασιού, πο θεωρούνταν αναγκαία για τη διασκέδαση των θιάσων την ημέρα της γιορτής του Αγίου Αθανασίου στις 18 Ιανουαρίου.

Το απόγευμα όλοι οι κάτοικοι συγκεντρώνονταν στην πλατεί του χωριού και επιδίδονταν σε χορούς. Χοροί, τους οποίους χορεύαν ήταν ο συρτός, ο χασάπικος κ.ά.

Η συνοδεία του νταϊρέ και του κεμενέ ήταν απαραίτητη.
Πρώτοι στο χορό έμπαιναν οι υπερήλικες TC χωριού και ακολουθούσαν οι άλλοι. Την τάξη στο χώρο του χοπού επέβλεπε ένας από τους Παλιάτσους, ο οποίος, πριν από την έναρξη του χορού, φρόντιζε να περιχαρακώσει κυκλικά το χώρο με στάχτη, την οποία είχε σε πάνινο σάκκο.

Όσοι δε συμμορφώνονταν προς τις εντολές τοι καταδιώκονταν με το σάκκο της στάχτης. Στόχος του ήταν να διατηρηθεί ελεύθερος ο χώρος της πλατείας για την τέλεση των χορών.

Την ίδια μέρα είχαμε και εικονική άροση της πλατείας.

Δυο Αράπηδες ζεύονταν στο ζυγό, ενώ ένας από τους Παλιάτσοι κρατούσε το αλέτρι.

Προηγούνταν ένας άλλος Παλιάτσος, ο οποίο κρατούσε στα χέρια του δοχείο από ψευδάργυρο και επιδιδόταν σε εικονική σπορά εκφράζοντας ευετηρικές ευχές .

Την ίδια ημέρα τελούνταν και το δρώμενο της αρκούδας.
'Eνας από τους κατοίκους μεταμφιεζόταν σε αρκούδα, την οποία καθοδηγούσε ο αρκουδιάρης έχοντάς την δεμένη με αλυσίδα.
Στο θίασο μετείχε και τρίτο πρόσωπο, ο Παλιάτσος.

Ο θίασος γύριζε από σπίτι σε σπίτι.

Ο αρκουδιάρης έπαιζε το νταϊρέ, ενώ η «αρκούδα» επιδιδόταν σε χορό.

Όταν όμως δεν έδειχνε διάθεση να χορέψει, τότε ο αρκουδιάρης την ξυλοφόρτωνε εικονικά. Έργο του Παλιάτσου ήταν να συγκεντρώνει το σιτάρι με το οποίο φιλοδωρούσαν το θίασο οι νοικοκυρές.

Σε κάθε επίσκεψη ακούγονταν οι ευχές: - Και του χρόνου καλύτερα! Καλή σοδειά! Σε παλιότερα χρόνια οι θίασοι επισκέπτονταν και γειτονικά χωριά, όπως το Μυλοπόταμο, το Μοναστηράκι, το Βαθύλακο κ.ά.

Μακεδονική Παράδοση: Διονυσιακά Δρώμενα Δωδεκαημέρου στη Νικήσιανη Παγγαίου.

2012-01-03T17:24:00.002+02:00

Από το βιβλιο του Γ.Κ.Χατζόπουλου
" Η εμβρυακή Μορφή του Θεάτρου και η Λατρεία του Διόνυσου στη χώρα των Ηδώνων."

Η ΝΙΚΗΣΙΑΝΗ

(Σημ. Yauna: Η Νικήσιανη είναι ένα παλαιό ντόπιο Μακεδονικό χωριό ΜΗ ΣΛΑΒΟΦΩΝΟ, δηλαδή ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΟ από κτίσεως του).

Σύντομη ιστορία

Η Νικήσιανη είναι κτισμένη σε μια από τις πλαγιές του όρους Παγγαίου.
Η περιοχή κατοικήθηκε από τα προϊστορικά ακόμη χρόνια χωρίς να διακοπεί η κατοίκησή της μέχρι σήμερα.
Και ο λόγος είναι ευνόητος.
Αρχαίοι κάτοικοι της περιοχής θεωρούνται οι Δερρίοπες, που ζούσαν γύρω από τη λίμνη ή έκτιζαν λιμναίες οικήσεις μέσα σ' αυτήν.
Κατά την αποξήρανση της λίμνης βρέθηκαν τεράστιοι ξύλινοι πάσσαλοι, οι οποίοι αποτελούσαν τη βάση κάθε σπιτιού.

Στην περιοχή θα συναντήσουμε ακόμη τους Σάτρες, τους Δόβηρες, τους Παίονες, τους Πίερες, τους Σάιους, τους Οδόμαντες, τους Ήδωνες και άλλα θρακικά φύλα.

Τον 5ο π.Χ. αιώνα η περιοχή προσελκύει το ενδιαφέρον των Αθηναίων εξαιτίας των μεταλλείων και της ξυλείας του Παγγαίου.
Ενδιαφέρον για την περιοχή δείχνει και ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος ο Β'.

Τον 2ο π.Χ. αιώνα η περιοχή υποτάσσεται στους Ρωμαίους και αποτελεί τμήμα της Επαρχίας των Φιλίππων.

Τον 5ο μ.Χ. αιώνα ιδρύεται σε μια από τις πλαγιές του Παγγαίου η Ιερά Μονή της Παναγίας της Εικοσιφοινίσσης, η οποία θα καταστεί κιβωτός της Ορθοδοξίας.

Οι κάτοικοι της περιοχής, φύσει θρησκευόμενοι, επισκέπτονται συχνά την Ιερά Μονή, όπου αποθέτουν τον πόνο και τις ελπίδες τους στην Αγία Μητέρα.

Η θρησκευτικότητά τους καταδεικνύεται από τη σωρεία των ιερών προσκυνημάτων, τα οποία ανέρχονται σε είκοσι περίπου.
Ενδεικτικά αναφέρουμε τους ιερούς ναούς : των Εισοδίων της Θεοτόκου, των Αγίων Θεοπατόρων Ιωακείμ και Άννης, τις Ιερές Μονές : του Αγίου Δημητρίου και της Παγαγίας Άξιον Εστί και ξωκλήσια : του Προφήτη Ηλία, της Αγίας Παρασκευής, των Αγίων Αναργύρων κ.ά.

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας οι Νικησιανιώτες δοκιμάζονται σκληρά από τους σκληρούς, άξεστους και βάρβαρους Κόνιαρους Τούρκους που προέρχονταν από το Ικόνιο της Μ. Ασίας.

Στο Μακεδονικό Αγώνα η συμμετοχή της περιοχής ζηλευτή.

Αντιδρούν έντονα στη σλαβική προπαγάνδα αναδεικνύουν Μακεδονομάχους σύμβολα της εμμονής Ορθοδοξία και στον Ελληνισμό, όπως τον Εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Γερμανό Σακελλαρίδη, τον Παπα Νικόλα Οικονόμο Βλάχο , τον Π Παναγιώτη Βενέτη , τον Παπα Παράσχο Κυρκούδη κ.ά.

Η περιοχή υπέστη τα πάνδεινα κατά την τελευταία βουλγαρική κατοχή, ενώ κατά τη διάρκεια του εμφυλίου συνέβησαν γεγονότα έκδηλα της απώλειας της λογικής της αυτοκυριαρχίας και του ολέθριου φανατισμού.

Η περιοχή καθίσταται ελεύθερη από τη διπλή κατοχή, Τούρκων και Βουλγάρων, το 1913.
Έκτοτε οι κάτοικοι της Νικήσιανης, αφού εξαλείψανε τις στάχτες και ανορθώσανε τα ερείπια, επιδίδονται έργο ειρηνικό, πολιτιστικό, κοινωνικό, οικονομικό και μορφωτικό.

Για την ετυμολογία του τοπωνυμίου της Νικήσιανης υπάρχ διάφορες εκδοχές:
Ο Σταύρος Μερτζίδης διατείνεται ότι το τοπωνύμιο Νικήσιανη προήλθε από την προϋπάρχουσα αρχαία πόλη Ακεσαμναί, που την έκτισε, σύμφωνα με την υπόθεσή του, ο βασιλιάς της Θράκης Ακεσαμνός . Από αυτήν προέκυψε το τοπωνύμιο Αικισίανη και στη συνέχεια το σημερινό τοπωνύμιο Νικήσιανη.
Κατ' άλλη ετυμολογία το τοπωνύμιο προήλθε από αρχαία ονομασία του Παγγαίου «ηγάθεον Νυσήιον» .
Κατά μία παραδοσιακή άποψη, ελάχιστα πειστική, ενδεικτική όμως της διάθεσης του λαού να δίνει λύσεις στα αδιέξοδά του, οι κάτοικοι της περιοχής Σιάνοι, οι αρχαίοι Σάιοι είχαν νικήσει τους αντιπάλους σε μάχη. Το μήνυμα της νίκης το έφερε κάποιος από τους πολεμιστές με τη φράση : «Νίκησαν οι Σιάνοι» και από τον συμφυρμό προήλθε το τοπωνύμιο Νικήσιανη.
Δεν ξέρω πόσο μπορεί να είναι πειστική η προέλευση του τοπωνυμίου από την αναφερόμενη σε λατινική επιγραφή, που βρέθηκε στην περιοχή, λέξη NICAENSIS.
Δε νομίζω ότι πείθει η προσπάθεια ετυμολογίας του τοπωνυμίου από τον αείμνηστο Μητροπολίτη Ελευθερουπόλεως Σωφρόνιο, σύμφωνα με την οποία αυτό προήλθε από τις λέξεις «Νίκη της Άννης (αγίας)», δηλαδή η σωτηρία των Νικησιανιωτών προήλθε από την επέμβαση της Αγίας.

Τα Διονυσιακά δρώμενα του Δωδεκαημέρου.

Όταν σε άλλα μέρη της Ηδωνίδας Γης έφτασαν μέχρι τις ημέρες δρώμενα λαϊκά, σχετιζόμενα με το θεό Διόνυσο, είναι εύλογο να έχουν διατηρηθεί και να αναβιώνουν λαϊκά δρώμενα στη Νικήσιανη, τη χτισμένη στις υπώρειες του ιερού Παγγαίου, στην κορυφή του οποίου υπήρχε κέντρο λατρείας του θεού Διονύσου και μαντείο .

Τα δρώμενα της Νικήσιανης φέρουν την ονομασία «Αράπ'δις» (=Αράπηδες).
Ονομασία που δόθηκε προφανώς μετά την κατάκτηση της περιοχής από τους Τούρκους, αφού αράπης σημαίνει στην τουρκική γλώσσα Άραβας, και στη συνέχεια αυτός που έχει μαύρη επιδερμίδα. Και ασφαλώς ονομάστηκαν έτσι τα Μέλη του αυτοσχέδιου θιάσου, επειδή η στολή τους είναι μαύρου χρώματος.
Αρχικά κατασκευαζόταν από το δέρμα μαύρων κατσικιών, στη συνέχεια όμως αντικαταστάθηκε από μαύρο χονδρό ένδυμα, την κάπα.
Τα δρώμενα τελούνται την ημέρα της εορτής του Αγίου Ιωάννου , ενώ παλιότερα τελούνταν και την ημέρα της Πρωτοχρονιάς.
Η προετοιμασία των θιάσων ξεκινά από την ημέρα των Φώτων. Νέοι του χωριού συγκεντρώνονται σε σπίτια και με τη βοήθεια έμπειρων και παλιών Αράπηδων ντύνονται τη «σκευή» τους.
Στο κεφάλι φορούν μάσκα κατασκευασμένη σε σχήμα κώνου από δέρμα κατσίκας, η οποία ονομάζεται «Μπαρμπότα».
Εσωτερικά φορούν πλεχτή μάλλινη φανέλλα με μακριά μανίκια. Στο κάτω μέρος του σώματος φορούν μαύρη περισκελίδα παραδοσιακή.
Τα πόδια τα καλύπτουν με μάλλινο ύφασμα, που το λένε «καλτσούνι». Φορούν τσαρούχια κατασκευασμένα από δέρμα γουρουνιών, που ονομάζονται «τσερβούλια», τα οποία στερεώνουν στα πόδια με δερμάτινες λωρίδες σε σχήμα Χ και τις αποκαλούν «λαπάρες».
Το πίσω μέρος της κάπας, και συγκεκριμένα το σημείο της Ράχης, το γεμίζουν με καλαμποκόφυλλα τόσο που σχηματίζεται καμπούρα.
Στη μέση προσδένουν με χοντρά σχοινιά μεγάλα κουδούνια, «τσάνια» και το «μπατάλι».
Στο χέρι κρατούν ξύλινο ομοίωμα μαχαίρας περίπου εκατοστών, κατάλοιπο προφανώς του διονυσιακού θύρσου .
Αφού ετοιμαστούν κατάλληλα οι θίασοι, που συγκροτού από άγαμους ή αρραβωνιασμένους νέους, περιέρχονται το χωριό πηδηχτό βηματισμό. Η κίνησή τους αυτή έχει ως αποτέλεσμα να ηχου εκκωφαντικά τα τεράστια κουδούνια.
Κάτι παρόμοιο παρατηρούμε και με τους Μπαμπούγερους της Καλής Βρύσης Δράμας και τους Αράπηδες του Ξηροποτάμου.

Όταν συναντηθούν δύο θίασοι - η συνάντηση συνήθως γίνεται σε πλατεία ή άλλον ανοιχτό χώρο -, τότε οι ηγέτες των θιάσων κραδαίνουν τις ξύλινες μάχαιρες και επιδίδονται σε πάλη.
Κάποια στιγμή συντελείται ο εικονικός φόνος του ενός, ο οποίος «αιμόφυρτος σωριάζεται στο έδαφος.
Αμέσως ακολουθεί χορός των λοιπών Μελών των θιάσων γύρω από τον υποτιθέμενο νεκρό. Κάποια στιγμή ο «νεκρός ανασταίνεται και σηκώνεται.
Τότε όλα τα Μέλη του θιάσου βγάζουν την «μπαρμπότα» και επιδίδονται σε ξέφρενο χορό σχηματίζοντας κύκλο .

Εθνολόγοι και λαογράφοι που ερευνήσανε το δρώμενο διείδαν πίσω από αυτό το περιστατικό το μυθικό φόνο του Διόνυσου από τους Τιτάνες και την εν συνεχεία ανάστασή του από το Δία, ο οποίος τους εξόντωσε ρίχνοντας κατά πάνω τους κεραυνούς.
Αφού ολοκληρωθεί η περιήγηση του χωριού από τους θιάσους, συγκεντρώνονται όλοι στην κεντρική πλατεία, όπου και επιδίδονται κάτω από τους ήχους των λαϊκών μουσικών οργάνων (νταούλι, γκάιντα) σε κυκλικούς χορούς.

Το χρέος για επίτευξη γονιμότητας και καλοχρονιάς έχει εκπληρωθεί. Απομένει λοιπόν στην παντοτρόφα Μάνα Γη και στους χθόνιους δαίμονες να μη σταθούν αγνώμονες.
Βέβαια σήμερα οι Νικησιανιώτες χάρη στα επιτεύγματα της τεχνολογίας και της βιομηχανικής χημείας είναι αμφίβολο, αν αναμένουν από τη Μάνα Γη να καρποφορήσει με τις ατελείς θεατρικές παραστάσεις.

Με την καθοδήγηση της γεωπονικής επιστήμης και τη χρήση των μηχανημάτων διανοίγουν βαθιά τα σπλάχνα της Μάνας Γης ευελπιστώντας σε καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.

Μακεδονική Παράδοση: Διονυσιακά Δρώμενα Δωδεκαημέρου στο Παγονέρι Δράμας.

2012-01-01T12:23:00.002+02:00

Το Παγονέρι με το παλιό όνομα Τσερέσοβο βρίσκεται στο βόρειο μέρος του νομού Δράμας, απέχει 20 περίπου χιλιόμετρα από το Κ. Νευροκόπι και 7 περίπου χιλιόμετρα από τα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα.

Ο Στάθης Κουζούλης, γεννημένος στο Παγονέρι και ασχολούμενος με την τοπική ιστορία ανάγει την ίδρυση του οικισμού στις αρχές του 19ου αιώνα.
Ο ίδιος ο συγγραφέας του πονήματος « ΠΑΓΟΝΕΡΙ» αναφερόμενος στη σύνθεση του πληθυσμού τονίζει ότι αυτός σύγκειται από Βλαχόφωνους Ηπειρώτες, ελάχιστους Κρήτες και Πελοποννησίους, καθώς και πρόσφυγες από τη Θράκη, τη Μ. Ασία και τον Πόντο.
Από το 1983 το Παγονέρι με απόφαση της αρμόδιας Υπηρεσίας του Υπουργείου Πολιτισμού ανακηρύχθηκε ως διατηρητέος οικισμός ιογω της ιδιόμορφης αρχιτεκτονικής των κτισμάτων του.

Οι κάτοικοι του ασχολήθηκαν στο παρελθόν και εξακολουθούν να σήμερα να ασχολούνται με την κτηνοτροφία, τις οικοδομικές εργασίες και ελάχιστα με τη γεωργία, λόγω του ορεινού εδάφους.

Οι κάτοικοι του Παγονερίου, ακραιφνείς ορθόδοξοι χριστιανοί, δοκιμάσθηκαν σκληρά από τους εξαρχικούς. Παρά τις στυγερές δολοφονίες, στις οποίες προέβη το Βουλγαρικό Κομιτάτο υπερασπίστηκαν με αυταπάρνηση την παραμονή τους στους Πατριαρχικούς κόλπους.

Τη μαχητικότητά τους ενίσχυαν οι φωτισμένοι Ιεράρχες Θεοδώρητος Νευροκοπίου και Χρυσόστομος Δράμας Σμύρνης, ο ανακηρυχθείς ως Άγιος.

Οι Παγονερίτες δοκιμάσθηκαν σκληρά τόσο κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, κατά τον οποίο αναδείχθηκαν ως μορφές οι Γρηγόριος Βογέας, Δημήτριος Πέντσας, Αργύριος Παρασκευάς, Πέτρος Σίμος κ.ά.

Σκληρά δοκιμάσθηκαν οι Παγονερίτες και κατά τη διάρκεια των ετών 1912-1913, 1916-1918 και 1941-44 πληρώνοντας με βαρύ Φημα την προσήλωσή τους στον ελληνισμό και την Ορθοδοξία, δηλαδή με σφαγές, δημεύσεις περιουσιών, εξορίες, ομηρίες και βασανιστήρια από τους Βουλγάρους.

Όμως άντεξαν στις σκληρότατες δοκιμασίες χάρη στους τοπικούς ηγέτες τους και στους θρησκευτικούς ταγούς.

Δυστυχώς το ακμαίο αυτό μετερίζι του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας έχει αφυδατωθεί από τις νεανικές δυνάμεις και καθημερινά μεταβάλλεται σε κοινωνία υπερηλίκων.

Οι υφιστάμενες μικρές οικονομικές οάσεις, όπως η κτηνοτροφία και η παρουσία της Ταπητουργικής Σχολής, φοβούμεθα ότι δύσκολα θα αποτρέψουν τον μαρασμό του οικισμού.

Τα Διονυσιακά δρώμενα του Δωδεκαημέρου.

Τα δρώμενα στο Παγονέρι τελούνταν κατά το τριήμερο 6-8 Ιανουαρίου.
Ξεκινούσαν το πρωί της ημέρας των Θεοφανείων, μετά το μεγάλο αγιασμό, και ολοκληρώνονταν στις 8 Ιανουαρίου με τη γιορτή της μαμής.

Ο όμιλος των δρώντων αποτελούνταν από τους αράπηδες, τη γύφτισσα, η οποία κρατούσε ομοίωμα μωρού κατασκευασμένο από ξύλο και το είχε τυλιγμένο με κουρέλια, τη νύφη, την οποία υποδυόταν άνδρας, και το γιατρό, που τον ονομάζανε «χατλή» (=atli = έφιππος, λ.τ.), γιατί ίππευε σε ξύλινο ομοίωμα αλόγου.

Οι αράπηδες έφεραν κεφαλοστολή, την οποία κατασκευάζανε από δέρματα προβάτου ή κατσίκας, με δύο τρύπες στην περιοχή των ματιών και μία του στόματος.
Στη μέση κρεμούσαν κουδούνια, τα οποία, κατά τις κινήσεις τους, παρήγαγαν έντονο και δαιμονιώδη ήχο.
Στο χέρι κρατούσαν ξύλινο ρόπαλο, το τοκμάκι, ενώ στα πόδια φορούσαν τσαρούχια κατασκευασμένα από δέρματα γουρουνιών.
Η γύφτισσα έβαφε το πρόσωπο της με καπνιά, ενώ η ενδυμασία της ήταν πολύχρωμη.
Η νύφη φορούσε άσπρο φόρεμα, ήταν προκλητικά βαμμένη και είχε ακάλυπτο το πρόσωπο της, ενώ φρόντιζε να έχει εικονικό στήθος.
Η στολή του γιατρού ήταν άσπρη, έφερε κεφαλοστολή από δέρμα χοίρου, ενώ στο χέρι κρατούσε ξύλινο ραβδί.
Είχε στον ώμο τσάντα από δέρμα ζώου, η οποία περιείχε τα ιατρικά σύνεργα.
Καλώδια για ακουστικά, ένα κομμάτι ξύλου για σύριγγα και φιαλίδια, τα οποία περιείχαν «φάρμακα».
Το πρωί της ημέρας των Θεοφανείων τα Μέλη του ομίλου των δρώντων συγκεντρώνονταν σε κάποιο σπίτι, όπου και μεταμφιέζονταν.
Αφού ολοκληρωνόταν η μεταμφίεση, μεταβαίνανε στην πλατεία, όπου συρρέανε οι κάτοικοι.
Εκεί κάτω από τους ήχους της γκάιντας και του ντααρέ χορεύανε τον τρανό χορό.

Νύφη και γύφτισσα ήταν υπό την επιτήρηση των αράπηδων, γιατί προμηνυόταν κίνδυνος αρπαγής του μωρού της γύφτισσας.
Ξαφνικά, και ενώ ο χορός καλά κρατούσε, κάποιος από το πλήθος προέβαινε στην αρπαγή του μωρού και χανόταν στα στενά.
Το κλάμα και το μοιρολόγι της γύφτισσας για την αρπαγή του παιδιού της «ράγιζε καρδιές».
Στην απεγνωσμένη έκκλησή της για βοήθεια προς ανεύρεση του παιδιού της, έσπευδαν οι αράπηδες πρόθυμα και επιδιδόταν στην καταδίωξη του απαγωγέα, τον οποίο τελικά συλλαμβάνανε.
Η ποινή που του επιβαλλόταν για την κολάσιμη πράξη του ήταν να καταβάλει κάποιο χρηματικό ποσό για ενίσχυση του εκκλησιαστικού ταμείου. Γι αυτό και η Εκκλησιαστική Επιτροπή είχε συμμετοχή στην επιλογή των Μελών του ομίλου των δρώντων.

Και ενώ το θέμα της απαγωγής είχε πάρει αίσιο τέλος, ξαφνικά ο κήρυκας ανακοίνωνε ότι την ώρα της καταδίωξης τραυματίστηκε σοβαρά ο απαγωγέας ή και κάποιος από τους διώκτες του, τους αράπηδες.
Ήταν πια η σειρά του γιατρού να επιτελέσει το λειτούργημά του.
Καλπάζοντας έφτανε στο σημείο του ατυχήματος, όπου και προσέφερε τις ιατρικές του υπηρεσίες στον τραυματία, ο οποίος, μετά τη θεραπεία του, προσέφερε εικονική αμοιβή στον εικονικό γιατρό.
Ικανοποίηση, επευφημίες, αλλά και παρατεταμένα γέλια επισφραγίζανε την επιτυχία του «γιατρού».
Γύρω στο μεσημέρι η δράση του ομίλου διακοπτόταν.
Κάποια από τις οικογένειες του χωριού τον καλούσε στο σπίτι της για γεύμα.
Η δράση επαναλαμβανόταν το απόγευμα και διαρκούσε μέχρι τη δύση του ηλίου.
Οι ίδιες εκδηλώσεις τελούνταν και την επομένη ημέρα.
Την 8η Ιανουαρίου είχε την τιμητική της η μαμή.
Αν λάβουμε υπ' όψη μας ότι η φροντίδα για την επίτοκο από την πλευρά της ιατρικής επιστήμης ήταν ανύπαρκτη κατά τους χρόνους εκείνους στην ελληνική ύπαιθρο, αντιλαμβανόμαστε με πόσο σεβασμό και εκτίμηση περιβάλλανε οι γυναίκες τη γριά εκείνη, που εμπειρικά τις ανακούφιζε από τις ωδίνες του τοκετού.
Γι αυτό και την ημέρα εκείνη προσέρχονταν στο σπίτι της και της προσφέρανε ως δώρο μια πετσέτα κι ένα σαπούνι. Της έπλυναν χέρια και της τα φιλούσαν, εκδηλώνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο ευγνωμοσύνη και το σεβασμό τους.
Αλλά και η μαμή ανταπέδιδε την προσφορά με φρεσκοψημένη πίτα της, αλλά και με τα πειράγματά της, τα οποία σχετίζονταν με τη διαδικασία του τοκετού.

Ασφαλώς σήμερα η αποδιδόμενη τιμή στη μαμή είναι εντελως εικονική.
Απλούστατα αναβιώνεται μια εθιμική συμπεριφορά περισσότερο ως ψυχαγωγική έκφραση και καθόλου ως ουσιαστική και συνειδητή.
Η πρόοδος της ιατρικής επιστήμης και η κρατική κοινωνικότητα καταστήσανε την εμπειρία και την πρακτική απολιθώματα μιας μακρινής ζωής, που φιλοξενείται στις προθήκες τοιι νοερού μουσείου της παράδοσης.
Και ενώ δρώμενα λαϊκά αυτού του είδους εύλογα αποβάλανε τον πρακτικό τους χαρακτήρα, εξακολουθούν να διατηρούν τον ψυχαγωγικό τους, παρά την επινόηση της τεχνολογίας νέων και εντυπωσιακών μέσων της ψυχαγωγίας, η οποία μεταβάλλεται κατά τρόπο γοργό.

Παγονέρι Δράμας: «Κόλιατ Μπάμπο» («Κουλιάντου Μπάμπου»). Ένα ξεχασμένο έθιμο.

2011-12-30T12:28:00.002+02:00

Του Γιάννη Μόνιου

Θυμάμαι. Δεκαετία του ’50. Παιδάκι.
Μαζί με πολλά άλλα παγονεριτάκια – με αγωνία κάθε φορά – περιμέναμε την νύκτα των Χριστουγέννων, νύκτα γεννήσεως του Χριστού.
Μετά την δωδεκάτη ώρα ίσαμε τα χαράματα έπρεπε να πηγαίνουμε – ένας ένας, δύο δύο (συνήθως αδελφάκια) – στα σπίτια της γειτονιάς και των συγγενών, για να λέμε: «Κόλιατ μπάμπο» (η παγονερίτικη προφορά ήταν «Κουλιάντου μπάμπου».
Αυτή η προφορά με δυσκόλεψε πολύ να βρω τι ακριβώς σημαίνει αυτή η φράση, παρά τις επίμονες ερωτήσεις μου προς παλιότερους Παγονερίτες).
Το λοιπόν, την προηγούμενη μέρα πηγαίναμε να κόψουμε βέργες από κρανιές.

Δεν κόβαμε τους μίσχους (κοτσάνια), αλλά συνδέοντάς τους και πλέκοντάς τους σχηματίζαμε κάτι σαν μικρά στεφάνια με άξονά τους τον κορμό της βέργας.
Αυτές τις βέργες τις λέγαμε «σουρβίτσες». Η «σουρβίτσα» είναι μάλλον υποκοριστικό της δημώδους λέξεων «σουρβιά» (=το φυτόδεντρο «όα η ήμερος»).
Ο καρπός της «σουρβιάς» λεγόταν «σούρβο» και η περιφορά των μικρών παιδιών την νύκτα της γεννήσεως του Χριστού λεγόταν «σούρβα». Έτσι λεγόταν και τα σχετικά φιλοδωρήματα (θυμάμαι ότι στο Παγονέρι αυτήν την περιφορά και την μεταμεσονύκτια επίσκεψη σε σπίτια τις λέγαμε «σουρβίτσενια».
Αρκετοί μας έλεγαν: Την νύχτα να έρθετε, να μας κάνετε «σουρβίτσενια»). Ψάχνοντας βρήκα επίσης πως η λέξη «σουρβάκα» σημαίνει βέργα «σουρβιάς» ή «κρανιάς» και «σουρβώ» - «σουρβίζω» σημαίνουν κτυπώ με την «σουρβάκα» - σουρβίτσα».

Έχοντας από την προηγούμενη μέρα σχεδιάσει σε ποια σπίτια θα πάμε να κάνουμε «σουρβίτσενια» και οπλισμένοι με φακό και κρανένια «σουρβίτσα» ξεκινούσαμε – ένας ένας, δυο δυο – πολύ πριν ξημερώσει. Μπαίναμε στις αυλές, ύστερα προσεκτικά στα ανώγια και μετά στις κρεβατοκάμαρες. Κτυπούσαμε με τις βέργες – «σουρβίτσες» τα παπλώματα, για να ξυπνήσουν λ.χ. τα ζευγάρια και συγχρόνως λέγαμε «κουλιάντου μπάμπου», «κουλιάντου μπάμπου», «κουλιάντου μπάμπου».
Δεν λέγαμε «χρόνια πολλά», ούτε ψάλλαμε τα κάλαντα.
Αλλά δεν ξέραμε τι σημαίνει αυτό το «κουλιάντου μπάμπου».
Κανείς δεν μας το είχε εξηγήσει.
Ωστόσο, οι ξυπνημένοι από τις βιτσιές του «σουρβιτσίσματός» μας, αφού έριχναν χοντρό αλάτι στο πάντα αναμμένο τζάκι και ψέλλιζαν κάτι μαγικά, μας έδιναν ως φιλοδώρημα ξερόσυκα, ξυλοκέρατα, μανταρίνια και άντε – κάπου – καμιά δραχμή (θυμάμαι: Κάποτε μια τέτοια νύκτα πήγαμε με την αδελφή μου στο σπίτι του νουνού μας. Μας έδωσε μισή δραχμή, να την μοιραστούμε, μας είπε).

Πρόσφατα, ψάχνοντας να βρω την ετυμολόγηση της λέξεως «κολοβός» είδα ότι προέρχεται από την αρχαία λέξη «κόλος», που θα πει ακρωτηριασμένος, κομμένος, τρυπημένος, σπασμένος, κτυπημένος, τιμωρημένος. Την ρίζα «κολ-» την βρίσκουμε και στις λέξεις «κόλαφος», «κόλαση», «κολάζω», «κόλουρος» (πυραμίς) κτλ.
Αμέσως θυμήθηκα και το «μπασκί».
Μ’ αυτό τρυπούσαμε το χώμα, για να φυτεύουμε λ.χ. καπνά.
Στο Παγονέρι το «μπασκί» το λέγαμε «κόλ-(ι)». Στα παλιά σλάβικα «kolu» σημαίνει «πάσσαλος-πασσαλάκι» και γνωρίζουμε ότι μια συνηθισμένη μέθοδος θανάτου, σφαγιασμού, ακρωτηριασμού κτλ ήταν το «πασσάλωμα».

Όλα αυτά με οδήγησαν στο πιθανό συμπέρασμα ότι το «κόλ-ιατ» σημαίνει «σφάζουν», «θανατώνουν», «παλουκώνουν» κτλ., γίνεται σφαγή «μπάμπο» (στην ηχομιμητική-παιδική λέξη «μπάμπο» περιλαμβάνονται και ο «μπαμπάς» (=πατέρας, αλλά και κάθε ηλικιωμένος άνδρας, θείος, παππούς κτλ) και η «μπάμπα» (=μητέρα, αλλά και κάθε ηλικιωμένη γυναίκα, θεία, γιαγιά κτλ).

Όμως γιατί αυτό το «κόλιατ μπάμπου» να το λένε μικρά παιδιά στους μεγάλους την ώρα που αυτοί κοιμούνται;
Γιατί κατά την νύκτα γεννήσεως του Χριστού; Γιατί βέργα από σουρβιά ή κρανιά; Ναι, η «σουρβίτσα» έπρεπε να είναι από γερό ξύλο, ώστε, μαζί με τα στεφανάκια της, να βιτσίζει, να κάνει διαρκή θόρυβο και να παράγει αντίλαλο (όπως ένα ξυπνητήρι), για να ξυπνήσουν οι κοιμώμενοι μεγάλοι, να βρίσκονται εν συναγερμώ.
Για ποιον λόγο όμως αυτή η συνολική εγρήγορση;
Όταν γεννήθηκε ο Χριστός βασιλιάς της Ιουδαίας ήταν ο Ηρώδης, ευνοούμενος των Ρωμαίων, γενναίος και εύστροφος, αλλά συνάμα βίαιος και αδίστακτος εγκληματίας.
Αυτός, όταν έμαθε για την γέννηση του Χριστού (που έμελλε να γίνει «ο Βασιλεύς των όλων»), διέταξε να θανατωθούν, να σφαγούν εκείνη τη νύκτα όλα τα αρσενικά παιδιά που είχαν γεννηθεί πριν από δυο χρόνια ίσαμε τη νύκτα εκείνη στην περιοχή της Βηθλεέμ.
Το ανατριχιαστικό αυτό μήνυμα το άκουσαν και το ένιωσαν μόνον τα μικρά παιδιά και με το μένος της αθωότητάς τους έτρεχαν, ως αγγελιοφόροι, μεσάνυκτα από σπίτι σε σπίτι, για να το μεταφέρουν στους μεγάλους και να τους «ξυπνήσουν»… Έπρεπε να σωθούν πρώτα όλα τα μικρά παιδιά, να σωθεί πρώτα πρώτα ο νεογέννητος Χριστός (ύστερα θα είχαν χρόνο τα παιδιά να λέν τα κάλαντα και «χρόνια πολλά»).
Να, λοιπόν, γιατί στο Παγονέρι (που είναι ντόπιο χωριό) λέγαμε κατά την νύκτα της γεννήσεως του Χριστού «κουλιάντου μπάμπου», γίνεται σφαγή …
Έγραψα με πικρία και νοσταλγία το «λέγανε» τότε και όχι «λένε» τώρα. Τώρα μας ήρθαν άλλα έθιμα, ξενόφερτα, πολύ εμπορικά. «Αρκεί το παριζάκι μας να είναι Υφαντής…»! Τώρα «το παίζουμε» γερμανοτραφείς, γαλλοτραφείς, μοντέρνοι, αλλά γελοίοι ευρωλιγούρηδες. Κάνουμε τουβληδόν εισαγωγές πλαστικών εθίμων.
Πού καιρός για να σκεφθούμε ότι η λέξη – έννοια «Εθ-νος» έχει την ρίζα του στο «Εθ-ιμο» και στο «Εθ-ος».

Σημειώνω πως ετούτη η γραφή στηρίχθηκε σε αποκλειστικά δικές μου μνήμες. Μακάρι οι ενθυμήσεις άλλων συγχωριανών μου να την κάνουμε πληρέστερη, αύριο μεθαύριο.
Και μακάρι όλοι οι Παγονερίτες να αναβιώσουμε το εδώ και πενήντα τόσα χρόνια λησμονημένο, αλλά γνήσιο έθιμο, το «κουλιάντου μπάμπου» (εάν βέβαια υπάρχουνε παιδιά).
Σημειώνω ακόμη πως το έθιμο αυτό σίγουρα θα γινόταν και σ’ άλλα χωριά με ντόπιους κατοίκους (λ.χ. του Ν. Πέλλας, Κοζάνης, Φλώρινας κτλ).

2011-12-30T12:21:00.001+02:00

Οι βασικές παράμετροι της εκπαιδευτικής ανάπτυξης του ελληνισμού της Μακεδονίας στα μέσα του 19ου αιώνα.

2011-12-26T17:53:00.001+02:00

Του Κωνσταντίνου Βακαλόπουλου από το "Μακεδονία και Τουρκία 1830-1878).

Μετά την ελληνική επανάσταση του 1821 οι αποδημίες των Ελλήνων της Μακεδονίας προς την Αυστροουγγαρία και τη Γερμανία γίνονται ολοένα και αραιότερες.

Οι περισσότεροι, κυρίως Δυτικομακεδόνες, στρέφονται προς τις μεγάλες πόλεις της Ευρωπαϊκής Τουρκίας και τις βαλκανικές χώρες.

Οι αστοί αυτοί αποβλέπουν στη διάδοση της ελληνικής παιδείας στις πατρίδες τους και γενικότερα στην πνευματική και εθνική αφύπνιση των συμπατριωτών τους.
Δαπανούν μεγάλα ποσά για την ίδρυση εκκλησιών, σχολείων, νοσοκομείων και την εκτέλεση άλλων κοινωφελών έργων.
Ύστερα από το τέλος του Κριμαϊκού πολέμου (1853-1856) σημειώνεται μεγάλη εκπαιδευτική ανάπτυξη στον γεωγραφικό χώρο της μείζονος Μακεδονίας.
Η εκπαιδευτική αυτή κίνηση οφείλεται όχι μόνο στην οικονομική συμπαράσταση των αποδήμων, αλλά κυρίως στη δραστηριότητα πολυάριθμων
συλλόγων, σωματείων, εταιρειών, αδελφοτήτων, οι οποίοι επιδιώκουν να διαδώσουν την ελληνική πάιδεία.

Η ελληνική μακεδονική αστική τάξη, που διαμορφώνεται την εποχή αυτή, αλλά και οι εκπαιδευτικοί σύλλογοι της Μακεδονίας και του ελληνικού κράτους, καταβάλλουν τεράστιες προσπάθειες για την ανύψωση της πνευματικής στάθμης του υπόδουλου ελληνισμού.

Η πολιτιστική αυτή άνθηση έχει τις βαθύτερες ρίζες της στην γενικότερη πολιτική του ελληνικού κράτους, ιδιαίτερα μετά τον Κριμαϊκό πόλεμο (1856) και την Κρητική επανάσταση (1869),
εφόσον η επίσημη ελληνική διπλωματία απέβλεπε παράλληλα με την καλλιέργεια αγαθών σχέσεων με την Τουρκία και στην τόνωση της εκπαιδευτικής δραστηριότητας του υπόδουλου ελληνισμού.

Βέβαια η σπουδαία αυτή παιδευτική άνοιξη κάμει αισθητά τα αποτελέσματά της στον μακεδονικό χώρο κατά το τελευταίο κυρίως τέταρτο του περασμένου αιώνα οπότε γίνεται πραγματικότητα η τεράστια πολιτιστική ακτινοβολία του ελληνιισμού της Μακεδονίας.

Έτσι, ουσιαστικά μετά το 1878, τόσο ο "Σύλλογος προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων"
όσο και οι ντόπιοι μακεδονικοί πολιτικοί και κοινωνικοί φορείς ανάλαβανμια θεαματική προσπάθεια για την ανύψωση του πνευματικού επιπέδου, του υπόδουλου ελληνισμού του βορειοελλαδικού χώρου. Ωστόσο οι βάσεις άρχισαν να μπαίνουν μετά το τέλος του Κριμαικού πολέμου (1856) και να σταθεροποιούνται σημαντικά ύστερα από την ίδρυση της Εξαρχίας (1870).

Την εικόνα ακριβώς αυτή που αντανακλά η επισκόπηση της καταστασης της ελληνικής παιδείας στη Μακεδονία ως το 1878, έχει τη δυνατότητα ν' α αποκτήσει ο αναγνώστης στη δεύτερη ενότητα του κεφαλαίου αυτού.

Η εμφάνιση των φιλεκπαιδευτικών συλλόγων ταυτόχρονα στο ελληνικό βασίλειο, αλλά και στις υπόδουλες ελληνικές χώρες, αποτελεί το προμήνυμα για μια νέα πνευματική αναγέννηση του ελληνικού έθνους.
Η ανάπτυξη και η διάδοση των ελληννικων γραμμάτων σε όλες τις τουρκοκρατούμενες περιοχές, ιδιαίτερα στη Μακεδονία και στη Θράκη, θεωρήθηκε για την εποχή εκείνη ως η υλοποίηση μιας από τις βασικότερες παραμέτρους της επίσημης ελληνικής πολιτικής μετά την Κρητική επανάσταση (1866- 1869) και την ίδρυση της βουλγαρικής Εξαρχίας.

Τον σημαντικότερο ρόλο προς την κατεύθυνση αυτή ανάλαβαν να διαδραματίσουν ο ¨Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως¨ (1861) και ο ¨Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων¨ (1869).

Ο πρώτος ιδρύθηκε από τραπεζίτες, εμπόρους, λογίους και επιστήμονες στην Κωνσταντινούπολη και μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα αποτέλεσε ένα υπουργείο παιδείας του υπόδουλου ελληνισμού.
Στα πλαίσια της πλούσιας δραστηριότητάς του εντάσσεται η έκδοση διδακτικών εγχειριδίων και βιβλίων, η χορήγηση υποτροφιών και η κατάρτιση εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
Βαθμιαία άρχισαν να δημιουργούνται και να πολλαπλασιάζονται πολυάριθμοι άλλοι μικρότεροι σύλλογοι στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία, στη Μακεδονία, στη Θράκη και στην Κρήτη.

Ανεκτίμητη υπήρξε ωστόσο η προσφορά του «Συλλόγου προς διάδοσιν των Ελληνικών γραμμάτων», ο οποίος σχηματίστηκε στην Αθήνα στα 1869, σε ελεύθερο δηλαδή έδαφος.

Ο «Σύλλογος» είχε τη θερμή ηθική και υλική συμπαράσταση του ελληνικού κράτους και συνέβαλε καθοριστικά στην τεράστια εκπαιδευτική ανάπτυξηη της Θράκης και της Μακεδονίας.
Ο «Σύλλογος» συντηρούσε πολυάριθμα ελληνικά σχολεία της Μακεδονίας και έστελνε μεγάλες ποσότητες βιβλίων και διδακτικών εγχειριδίων.

Η παρουσία των φιλεκπαιδευτικών συλλόγων στη Μακεδονία δίεν συντέλεσε μόνο στην διάδοση της ελληνικής παιδείας, αλλά συνέβαλε ουσιαστικά στην εθνική αφύπνιση του υπόδουλου ελληνισμού και στην ιδεολογική προετοιμασία του Μακεδονικού Αγώνα.

Τεράστια υπήρξε επίσης και η προσφορά των Μακεδόνων αποδήμων στην εκπαιδευτική ανάπτυξη των ιδιαίτερων πατρίδων τους.

Εκτός από εκείνους που διασκορπίστηκαν στα αστικά κέντρα της Ευρωπαϊκής Τουρκίας, ιδιαίτερα πολύτιμη στάθηκε και η παρουσία των Μακεδόνων αποδήμων στις βορειοδυτικές βαλκανικές χώρες.
Αυτούς μπορούμε να τους διαιρέσουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες, δηλαδή σ' εκείνους που μετανάστευαν Β. του Βελιγραδίου και σ' εκείνους, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν νοτιότερα της σημερινής πρωτεύουσας της Γιουγκοσλαβίας.

Οι Μακεδόνες μετανάστευαν εκεί, όπου υπήρχαν οι κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη των εμπορικών και άλλων εργασιών τους.
Γι' αυτό και συχνά εγκατέλειπαν τις περιοχές, όπου είχαν αρχικά εγκατασταθεί εφόσον εκείνες έχαναν βαθμιαία την οικονομική σημασία τους.

Έτσι στα μέσα του 19ου αιώνα πολλές μακεδονικές οικογένειες ήλθαν στα Σκόπια.

Εκεί παρουσιάζονταν ευνοϊκότερες προϋποθέσεις για τηνεπαγγελματική αποκατάσταση τους.
Οι Μακεδόνες απόδημοι έρχονταν να εγκατασταθούν κυρίως κατά μήκος των μεγάλων δημοσίων οδών και κεντρικών αρτηριών της Βαλκανικής. Γι' αυτό και σπάνια μετανάστευαν στη Βοσνία, στην Ερζεγοβίνη και στη Δυτική Σερβία, ενώ αντίθετα πλημμύριζαν τα αστικά χέντρα στις όχθες του Μοράβα και του Δούναβη.

Η βασικότερη απασχόληση των Μακεδόνων μεταναστών στο εξωτερικό, όπως και κατά τους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας, ήταν το εμπόριο.

Η βαθμιαία οικονομική και κοινωνική προβολή τους μέσα στο ξένο περιβάλλον τους έδωσε τη δυνατότητα να διακριθούν, ν' αποκτήσουν με την έγκριση των τοπικών αρχών δικές τους εκκλησίες και σχολεία, και ν΄ ασκήσουν τεράστια πολιτιστική ακτινοβολία στους βαλκανικούς λαούς.

Με την οικονομική ευρωστία τους επιβλήθηκαν στους διαφόρους τομείς της κοινωνικής δραστηριότητας και αποτέλεσαν την αστική τάξη των βαλκανικών χωρών.

Οι απόδημοι Μακεδόνες υπήρξαν ταυτόχρονα και φορείς του ελληνικού τρόπου ζωής και γενικότερα του ελληνικού πολιτισμού.

Εκκλησιαστικά υπαγόταν στη μητρόπολη των Καρλοβικίων του Σρεμ, όσοι ζούσαν ποταμού Σάβου, και στο πατριαρχείο Κώνσταντινουπόλεως, εκείνοι, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στα νότια του παραπάνω ποταμού.

Τα σπουδαιότερα ελληνικά σχολεία που ιδρύθηκαν από Μακεδόνες και άλλους Έλληνες αποδήμους, ήταν του Βελιγραδίου, του Νόβι Σαντ (Novi Sad) και του Σεμλίνου σημερινή Γιουγκοσλαβία.
Ανάμεσα στους αξιόλογους Μακεδόνες λογίους, που συνέβαλαν αποφασιστικά στην και στην πολιτιστική ανάπτυξη των περιοχών τους, συγκαταλέγονται
οι Δημήτριος Δημητρίου (1811-1872),
Διονύσιος παγιαννούσης-Ποποβιτς (1750-1828)
και ο γιος του Σωφρόνιος (1772-1853)
και ό Παναγιώτης Παπακωστόπουλος (1820-1879).

Ο Δ. Δημητρίου, ο οποίος καταγόταν από τη Σιάτιστα εκπόνησε διηγήματα, θεατρικά έργα και λυρικά ποιήματι διατέλεσε συντάκτης της κροατικής εφημερίδας
«Narodne Novine» (Εθνική Εφημερίδα) και διευθυντής δραματολογίου στο θέατρο του Ζάγκρεμπ.
Ο Δ. Παπαγιαννούσης καταγόταν από τα Σέρβια της Δυτ. Μακεδονίας.

Ως μητροπολίτης Βελιγραδίου επίσκοπος Βούδας υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ράρχες της Ορθοδοξίας.
Ο γιος του Σωφρόνιος, από την Κοζάνη, διακρίθηκε ως συγγραφέας διαφόρων έργων, αλλά και ως μεγάλος ευεργέτης της γενέτειράς του.
Παράλληλα δίδαξε στο Σεμλίνο σε Έλληνες και ξένους μαθητές.
Ο Π. Παπακωστόπουλος από τον Βελβενδό, διατέλεσε καθηγητής της ελληνικής γλώσσας στο σερβικό γυμνάσιο του Βελιγραδίου στα 1854.
Αρχικά εγκαταστάθηκε στο Novi Sad (γύρω στα 1835), όπου παρέμεινε ως το 1846 διδάσκοντας τη μητρική του γλώσσα στο ελληνικό σχολείο της πόλης.
Εκεί άρχισε ν' αποκτά και τις πρώτες γνώσεις της σερβικής. Στα 1847 έρχεται στη Βιέννη, για να σπουδάσει ιατρική, και στα 1853 γίνεται κάτοχος και του διδακτορικού διπλώματος
της ίδιας επιστήμης. Από τους πολυάριθμους Σέρβους μαθητές του Π. Παπακωστόπουλου στο σερβικό γυμνάσιο του Βελιγραδίου, αξιομνημόνευτος
είναι ο μεγάλος Σέρβος λογοτέχνης και πολιτικός Svetomir Nikolajevic (1844-1922).
Ο Παπακωστόπουλος μετέφρασε επίσης αρχαία ελληνικά έργα στα σερβικά, όπως την Αντιγόνη του Σοφοκλή και ολόκληρη την Οδύσσεια του Ομήρου.

Ανάλογη υπήρξε και η εκδοτική δραστηριότητα των Μακεδόνων αποδήμων στις νοτιοσλαβικές χώρες, όπως των δύο σπουδαίων τυπογράφων,των Ιωάννη Καραμάτα και Αθανασίου Πούλιου, οι οποίοι προέρχονταν από τον δυτικομακεδονικό χώρο.

Τα τυπογραφεία των Μακεδόνων αυτών δεν διέθεταν ελληνικά στοιχεία, αλλά σλαβικά. Έτσι με τις πολυάριθμες εκδόσεις τους συνέβαλαν σημαντικά στην
αναγέννηση της πνευματικής ζωής των Σέρβων κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα .

Ισχυρό αποδημητικό ρεύμα Σιατιστινών, Σελιτσιωτών, Κλεισουριωτών, Χρουπιστιανών και άλλων παρατηρείται στα μέσα του 19ου αιώνα και μετέπειτα σε διάφορες πόλεις της οθωμανικής αυτοκρατορίας, στην Κωνσταντινούπολη, στη Θεσσαλονίκη, στη Δράμα και στην Καβάλα.

Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει για την συμβολή των Μακεδόνων αποδήμων στην ίδρυση των δύο μεγάλων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Δυτ. Μακεδονίας, των γυμνασίων του Τσοτυλίου και της Σιάτιστας (Τραμπάντζειο Γυμνάσιο).

Με την πρωτοβουλία του διάκου Στέφανου Νούκα από τη Δράμιστα (Δάφνη) της Ανασελίτσας, ο οποίος ήταν εγκαταστημένος στην Κωνσταντινούπολη, και τη θερμή υποστήριξη του Κων. Θωμαΐδη από τη Βλάστη καθώς και του μητροπολίτη Νίκαιας Ιωαννίκιου από το Ραδοβίστι (Ροδοχώρι),
ιδρύθηκε στα 1871 η «Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα», η οποία αποσκοπούσε στην καλλιέργεια των ελληνικών γραμμάτων σε ολόκληρη τη Μακεδονία και κυρίως στις επαρχίες Ανασελίτσας, Γρεβενών, Καστοριάς και Σιάτιστας.

Πραγματικά την ίδια χρονιά ιδρύθηκε στο Τσοτύλι κεντρική σχολή (κλασσική και πρακτική), η οποία αποτέλεσε ένα ανώτερο εθνικό και εκπολιτιστικό εκπαιδευτήριο.
Το Τραμπάντζειο γυμνάσιο κτίστηκε στα 1888 με χρήματα του ξενιτεμένου στη Ρουμανία Σιατιστινού Ιωάννη Τραμπάντζη.
Το Τραμπάντζειο στέγαζε δύο πλούσιες παλιές βιβλιοθήκες, τη Μανούσεια με 5.000 τόμους και τη Ρουσοπούλεια με 2.000.
Αλλά για την προσφορά των Μακεδόνων αποδήμων-ευεργετών στην εκπαιδευτική ανάπτυξη των ιδιαίτερων πατρίδων τους θα γίνει λεπτομερέστερη αναφορά σε παρακατω ενότητα .

Ηρωίδες στο Μακεδονικό Αγώνα: Φωτεινή Καραμανλή, μητερά του Εθνάρχη και γιαγιά του Πρωθυπουργού

2011-12-18T18:50:00.001+02:00

Απόσπασμα από την Έρευνα-Καταγραφή της Αθηνας Τζινίκου-Κακούλη:

"Η Μακεδόνισσα στο θρύλο και στην Ιστορία".

Γυναίκες καπετάνισσες — Γυναίκες ηρωίδες

Φωτεινή Καραμανλή:

"Αν δεχτούμε, ότι ό ακριβολόγος και δικαιοκρίτης λαός μας συμπυκνώνει τη σοφία του σε μικρές παροιμίες, πού κρύβουν αιώνιες αλήθειες, για την μεγαλοσύνη τής Φωτεινής Καραμανλή, μητέρας του Εθνάρχη και Προέδρου Κωνσταντίνου Καραμανλή, τίποτε άλλο δέν θα ήταν πιο ταιριαστό από τούτη και μόνον τη φράση:

«Έκ του καρπού γνωρίζεται τό δένδρον».

Ή Φωτεινή Καραμανλή, το γένος Δολόγλου, μιά γνήσια Ελληνίδα απ' το Κιούπκιοϊ, σημερινή Πρώτη Σερρών, θα πρέπει να γεννήθηκε γύρω στά 1888.
Καλλονή ως προς την εμφάνιση και προικισμένη με σπάνια ψυχικά προσόντα, ενέπνευσε σφοδρό έρωτα στον δάσκαλο του χωρίου Γεώργιο Καραμανλή, ό όποιος και την ζήτησε σε γάμο απ τούς γονείς της.

Ήταν τα χρόνια του Μακεδονικού 'Αγώνος και δάσκαλος σήμαινε πραγματικός εθναπόστολος, έτοιμος να θυσιάσει ανά πάσα στιγμή και γαλήνη, και περιουσία, και οικογένεια, και τη ζωή του ακόμα για το ιδεώδες τής πατρίδας και τής ελευθερίας.
Κι ό Γεώργιος Καραμανλής ήταν αντιπροσωπευτικός τύπος δασκάλου τής εποχής του.

Ψηλός, μεγαλοπρεπής, με αγέρωχο ύφος, αλλά και αγαθότητα ψυχής και προ παντός με άκρατη φιλοπατρία, τόλμη και γενναιότητα, δέχτηκε με ενθουσιασμό την αρχηγία τής επιτροπής 'Αγώνος στον τόπο του,[*] πού του προσέφερε ό καπετάν Τσιάρας, ό μετέπειτα στρατηγός, δήμαρχος Παλαιού Φαλήρου και βουλευτής Κων/τίνος Νταής, πού τα χρόνια εκείνα ήταν υπεύθυνος των ανταρτικών σωμάτων 'Ανατολικής Μακεδονίας.

Ό ίδιος o καπετάν Τσιάρας σε επιστολή του προς τον ελληνικό τύπο με ημερομηνία 25/11/1955 γράφει:

«Ό Γεώργιος Καραμανλής διηύθυνε μετά εξαιρετικής επιτυχίας τον αγώνα, καταστάς ή ψυχή τής όλης κινήσεώς μας εις την περιφέρειάν του. Λόγω δε τής γενναίας και απροκάλυπτου δράσεως αυτού, καταστάς ύποπτος εις τούς Τούρκους, κατ' επανάληψιν συνελήφθη υπό τούτων, εφυλακίσθη και εβασανίσθη αγρίως, πλην όμως, παρά ταύτα, παρέμεινε ακλόνητος εις τον αγώνα μας».

Όμως η θυελλώδης πατριωτική δράση του Γεωργίου Καραμανλή κάθε άλλο παρά εχέγγυα παρείχε στην οικογένεια Δολόγλου για μια ήρεμη οικογενειακή ζωή τής κόρης τους Φωτεινής. Γιαυτό και αρνήθηκαν να συγκατανεύσουν στον γάμο των δυο νέων.
Μα κι οι γονείς του Γεωργίου, θεωρώντας το γεγονός μεγάλη προσβολή προς τον λεβέντη γυιό τους, δήλωσαν επίσημα, ότι κι αυτοί δέν δέχονται την Φωτεινή για νύφη τους.
Έτσι οι δυο νέοι αναγκάστηκαν να κλεφτούν και όταν γύρισαν ξανά στο Κιούπκιοϊ ήταν πια νόμιμο ζευγάρι.

Ό πρωτότοκος γυιός τους, σημερινός (1984) Πρόεδρος τής Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής, πού πάντα με νοσταλγία, σεβασμό και λατρεία θυμάται την μητέρα του Φωτεινή,διηγείται:
«Τήν μητέρα μου τήν θυμάμαι καθαρά νέα καί όμορφη. Ό πατέρας μου τήν είχε απαγάγει, διότι δέν τον ήθελαν τον γάμο αυτόν οι δικοί της. Δέν τον ήθελαν οι γονείς ούτε του ενός, ούτε του άλλου και ό πατέρας μου την έκλεψε. Τότε έκτισε και το σπίτι μας»[2]

Το σπίτι εκείνο, χαρακτηριστικός τύπος νεοκλασικού μακεδονικού

αρχοντικού, με όλο τον πλούτο των εθνικών του ένθυμίων, αποτελεί σήμερα τόπο προσκυνήματος των Ελλήνων.
Και διότι γεννήθηκε εκεί ό δεύτερος μετά τον Βασιλιά 'Αλέξανδρο Μεγάλος Μακεδόνας, ό Πρόεδρος Κωνσταντίνος Καραμανλής, μά και διότι υπήρξε αληθινό κέντρο του Μακεδονικού Αγώνος. Σε σωστό οπλοστάσιο είχε μεταβληθεί τότε. Βογγούσαν οι κρυψώνες του, οι στάβλοι κι οι αποθήκες από όπλα και πυρομαχικά, ενώ τα ευρύχωρα φιλόξενα δωμάτιά του γίνονταν τις νύχτες ξενώνες, νοσηλευτήρια και αίθουσες μυστικών συνεδριάσεων των Μακεδονομάχων.

Ό Πρόεδρος Κωνσταντίνος Καραμανλής θυμάται:[3]

«Τό πρώτο όραμα, πού ξαναζεί στη μνήμη μου είναι ό σταύλος μας με το υπόγειο, στο Κιούπκιοϊ. Εκεί είχαμε την αγελάδα μας, αλλά και τα όπλα πού φύλαγε ό πατέρας μας για να αρματώσει τούς Έλληνες αντάρτες.
Πόσες φορές είχα ανασηκώσει την καταπακτή πού σκέπαζε τον κρυψώνα τους! Ήταν όπλα βαριά για τα παιδικά μου μπράτσα. 'Ωστόσο με μαγνήτιζαν.
Τ' άγγιζα με σεβασμό, γιατί ήξερα πώς τ' ανδρικά αυτά όπλα ήταν τα όπλα του αγώνος μας για την ελεύθερη Μακεδονία».

Ακόμη και σήμερα, τα μάτια των γερόντων του Κιούπκιοι αστράφτουν ξανά, όταν δείχνουν μέσα στή μικρή αύλή του σπιτιού, όπου γεννήθηκεν ό «Πρόεδρος», τήν καταπακτή με τα κρυμμένα όπλα, ή όταν, σηκώνοντας το δάχτυλο, δείχνουν κάτω από την εξοχή τής σκεπής, ανάμεσα στά δοκάρια και στο ψεύτικο άθέατο ταβάνι, τον κρυψώνα όπου κατέφευγαν στην ανάγκη οι αντάρτες του χωρίου, πού μάχονταν τούς Βουλγάρους.

Ψυχή, αφέντρα και γοργοεπήκοος Παναγιά στο σπίτι εκείνο, όπου όλα ήταν ύμνος και δοξαστικό στή λευτεριά, ήταν ή άξια νοικοκυρά του Φωτεινή. «Ή δασκάλα Γιώργαινα», όπως με σεβασμό την αποκαλούσαν οί συγχωριανοί της. Ή ενάρετη εκείνη γυναίκα, πού εκτός από θερμή πατριώτισσα, έτοιμη να δώσει τα πάντα για την Ελλάδα, πιστή κι ακούραστη σύντροφος, συμπαραστάτης και βοηθός στο διπλό λειτούργημα του συζύγου της, ήταν και μια θαυμάσια στοργική μάννα, πού γαλουχούσε τα παιδιά της με τα πιο υψηλά ιδανικά τής πατρίδας, τής θρησκείας, τής λευτεριάς κι αξιοπρέπειας.

Κι ήταν πολύ καρπερή κι έμοιαζε μ' ολάνθιστη τριανταφυλλιά, καθώς την περιτριγύριζαν ένα-ένα.
Στίς 8 Μαρτίου του 1907 απέκτησε τον Κωνσταντίνο, πού έμελλε να διαδραματίσει σπουδαιότατο ρόλο στην πολιτική ζωή τής πατρίδας μας και να κερδίσει επάξια περίλαμπρη θέση στην νεότερη ιστορία μας.
Τό 1909 άπέκτησε ένα κοριτσάκι, την 'Αθηνά, πού πέθανε μικρό.
Τό 1911 τήν Όλγα.
Τό 1913 τόν 'Αλέξανδρο.
Τό 1917 άλλο κοριτσάκι πού τό ονόμασαν έπίσης 'Αθηνά.
Τό 1921 τήν 'Αντιγόνη.
Τό 1926 τόν Γραμμένο καί
στά1930 τόν στερνό όλων 'Αχιλλέα.

Κιούπκιοι 1911. Διακρίνονται η Φωτεινή Καραμανλή κι η κορούλα Όλγα, η γιαγιά Αθηνά με την εγγονούλα Αθηνά,ο Εθνάρχης, και ο πατέρας Γεώργιος.

Ή Φωτεινή στο αμόνι τής καρδίας της σφυρηλάτησε την αρετή όλων αυτών των παιδιών. Σμίλευσε τον χαρακτήρα τους. Μετάγγισε με θάλπος, αγάπη και καρτερία -παρά τις δοκιμασίες της- τις αξίες τής ψυχής της στή δική τους καρδιά και δικαίωσε περίτρανα την αλήθεια του λαϊκού δίστιχου:

«'Από τη γη βγαίνει νερό κι απ την ελιά το λάδι κι από τη μάννα την καλή βγαίνει το παλληκάρι»

Γιατί βέβαια δέν τής ήρθαν όλα ρόδινα στή ζωή. Και χρειάστηκε να δείξει πολλές φορές γρανιτένια δύναμη χαρακτήρος κι ατσαλένια αντοχή, καθώς γεύονταν ανείπωτες λαχτάρες κι αγωνίες συμμεριζόμενη τις περιπέτειες του συζύγου της, πού συχνά σέρνονταν στή φυλακή για την εθνική του δράση.

Ό καπετάν Τσιάρας γράφει: «Χαρακτηριστικούς ενθυμούμαι, ότι κατά μίαν παραταθείσαν φυλάκισίν του, καθ' ην είχον πληροφορίας ότι επρόκειτο νά ασκηθεί ψυχολογική βία εις τήν άνταξίαν σύζυγον αύτου Φωτεινήν, φοβούμενος κάμψιν του ήθικου αυτής καί τυχόν άποκαλύψεις εις βάρος του ίεροϋ μας άγώνος, έσπευσα νά έπισκεφθώ αυτήν εις τήν οίκίαν της μέ σκοπόν νά έγκαρδιώσω καί προσφέρ εις αυτήν χρήματα καί ένίσχυσιν, εάν ειχεν άνάγκην.
Ή συνάντησίς μου εκείνη μετά τής μητρός τοϋ σημερινου πρωθυπουργού παρέμεινε καί θά παραμένει μία άπό τάς πλέον συγκινητικός στιγμάς τής ζωής μου».

Καί ό Μωρίς Ζενεβουά στό βιβλίο του «Ή Ελλάς του Καραμανλή ή δημοκρατία δυσχερής» (σελ. 59-60) ιστορεί:

« Ό Γεώργιος Καραμανλής συνελήφθη πολλές φορές, καί άπό τίς τουρκικές αρχέςκαί άπό τους κομιτατζήδες,κι αργότερα, στή διάρκεια του μεγάλου πολέμου, άπό τίς βουλγαρικές αρχές.
Οι Τούρκοι, άπό τους πρώτους χρόνους τής οργανωμένης άντιστάσεως, είχαν υποπτευθεί τόν ρόλο του.
Πολλές φορές του επιτέθηκαν μανιασμένα γιά νά τόν κάνουν νά μιλήσει.
"Αν τό είχε κάμει, όλες οι ανταρτικές ομάδες του Παγγαίου θά είχαν εξοντωθεί ή τό λιγότερο, θά είχαν εξαρθρωθεί γιά πολύν καιρό. Είναι γνωστές αυτές οι μέθοδοι, παλιές όσο καί ή βαρβαρότητα τών άνθρώπων. "
Αν καί τόν κακομεταχειρίστηκαν, αν καί τόν βασάνισαν, ό Γεώργιος Καραμανλής δέν μίλησε. Φυλακισμένος κάτω άπό σκληρές συνθήκες, έχοντας υποστεί περιοδικώς βασανιστήρια, αντιστάθηκε ηρωικά, επί τρεις μήνες.
Ό Τσάρας, όταν τό πληροφορήθηκε, ανησύχησε. Γνώριζε τήν σταθερότητα του φυλακισμένου. 'Αλλά τί νά σκεφτεί καί ίσως, πώς νά μή φοβηθεί μιά γυναίκα, ηθικά συντριμμένη, έχοντας φτάσει στά έσχατα όρια του θάρρους καί τής νευρικής αντοχής;

Εμφανίστηκε ένα πρωινό στό σπίτι τοϋ Κιούπκιοι καί μέ τήν πρώτη ματιά ένιωσε πώς οι φόβοι του ήταν αβάσιμοι. Γοητευμένος ακόμη μιά φορά άπό τήν ομορφιά τής νέας γυναίκας, θαύμασε εκείνη τή μέρα περισσότερο τήν καρτερία του νεανικού άκόμη προσώπου της (ήταν τότε εικοσιπέντε χρονών), τήν αποφασιστική έκφραση τών ματιών της. Τήν έστεφε κάτι σάν φωτοστέφανος πού έπειθε πριν άπό κάθε λόγο. Κάθησε στό μικρό καθημερινό δωμάτιο, κι ένώ εκείνη έβαζε στό τραπέζι τυρί καί μέλι:

— Τί γίνεται ό Γιώργος-, ρώτησε αυτός.

Έμεινε ακίνητη μιά στιγμή, θωρώντας τον κατάματα:

— Τί θά μπορούσε νά γίνει, καπετάνιε; Τόν βασανίζουν αδιάκοπα. Οί δυνάμεις του εξαντλούνται. Θά παραδώσει τό πνεύμα.

Σώπασε γιά λίγο, σήκωσε αργά τό κεφάλι χωρίς ν' αφήσει άπ' τά μάτια της τόν Τσάρα καί συνέχισε μέ τήν ίδια ήρεμη φωνή:

—Γιατί δέν θά πει τίποτε, είμαι βέβαιη. Καί πού θά τόν πάει ή σιωπή του; Τό ξέρεις καί σύ επίσης: στό θάνατο.

Ό Τσάρας, μέ σφιγμένη τήν καρδιά, κατάφερε ώστόσο νά χαμογελάσει.

—Δέν θά πει τίποτα, είναι άλήθεια. Γι' αυτό καί δέν θά πεθάνει. Ή ψυχή είναι δυνατή, κυρά Φωτεινή, ή πιό δυνατή. Έχε εμπιστοσύνη· θά τόν ελευθερώσουν.

Σώπασε καί κείνος μιά στιγμή, δίστασε κάπως στενοχωρημένος.

—Σού έφερα αυτό. Είναι γιά τούς δικηγόρους, αν σού ζητήσουν προκαταβολή...
"Αν ό Γιώργος ελευθερωθεί πριν, χρησιμοποίησέ το κατά τήν κρίση σου...Είναι εκατό λίρες.

Καί κείνη:

— Φύλαξε αυτό τό χρήμα, καπετάνιε. Ή καλύτερα, δώστο στούς φτωχούς. Μέσα στή δοκιμασία πού ζούμε, θά δυσκολευτείς πού νά τό πρωτοδώσεις. Καί πρόσθεσε, καθώς εκείνος σηκώνονταν:

—Έγώ, δόξα στό Θεό, έχω κάποια περιουσία. Θά τά πουλούσα όλα αύριο κιόλας, αν αυτό τό χρήμα μπορούσε νά σώσει τόν Γιώργο».

Είναι απάντηση, πού μόνο μιά μεγάλη καρδιά, μιά πραγματική ηρωίδα θά μπορούσε νά δώσει υπό τό κράτος τέτοιων ψυχολογικών κραδασμών, πού τής γεννούσε τό βουβό δράμα, πού ζούσε. Γιατί πάντα στίς συμφορές της ή Φωτεινή ένδύονταν καρτερία κι επιστράτευε όλη της τήν αξιοπρέπεια καί τήν έλληνική ύπερηφάνεια.
Κι οί συμφορές κι οί άγωνίες κι οί δοκιμασίες, πού άγγιζαν τά όρια του θανάτου, σημάδευαν συχνά-πυκνά τήν οικογένειά της στά ταραγμένα χρόνια τών άλλεπάλληλων πολέμων.

Ό Πρόεδρος Κωνσταντίνος Καραμανλής θυμάται:

«Θά ξαναβλέπω πάντοτε τις πρώτες σκηνές τού πολέμου πού μπορώ νά πώ ότι τις έζησα. Ήταν στά 1913, κατά τόν δεύτερο Βαλκανικό πόλεμο.
Ήμουν έξι χρόνων.
Οί Βούλγαροι μόλις είχαν καταλάβει τό Παγγαίο. Οί ισχνές τακτικές έλληνικές μονάδες, περιπλεγμένες σέ μιά σκληρή άμυντική μάχη στόν ποταμό Άγγίτη, ζήτησαν ενίσχυση άπό τούς χωρικούς τής περιοχής. Καί ξαναβλέπω τόν πατέρα μου νά κατεβαίνει πρός τήν πεδιάδα έπικεφαλής μιας έκατοντάδος δικών μας. ⁵
Εμείς, τά παιδιά, είχαμε μαζευτεί στό άλώνι καί τούς παρακολουθούσαμε μέ τά μάτια. Άντάρτες άπό άλλα χωριά συνενώθηκαν μέ κείνους του Κιούπκιοι. Βάδιζαν. ⁹Ακούγαμε άπόμακρα τουφεκίδι. Οί καρδιές μας χτυπούσαν. Κατά τό μεσημέρι, οί έλληνικές δυνάμεις υποχώρησαν ώς άσθενέστερες. Οί εθελοντές μας μαζεύτηκαν στό χωριό. Είχαν άφήσει εκεί κάτω μερικούς νεκρούς. Οί κάτοικοι θρηνούσαν, ήταν τρομαγμένοι. Οί Βούλγαροι έφταναν γιά νά λεηλατήσουν, ό Θεός ξέρει, νά μας εκμηδενίσουν κάτω άπό τή μπότα τους. Ό πατέρας μου μίλησε: «Πρέπει νά πάμε πέρ' άπό τόν Στρυμόνα. Οί στρατιώτες μας εκεί κάτω κρατούν τήν περιοχή. Μονάχα έτσι θ' άποφύγουμε τήν αιχμαλωσία».

«Φύγαμε, λοιπόν. Στά μισά τού δρόμου, στό Ροδολειβος, άσχημες ειδήσεις: Οί Βούλγαροι είχαν προχωρήσει, έκοψαν τόν δρόμο πρός τόν Στρυμόνα! Τί νά κάνουμε; Έπεφτε ή νύχτα. Είχαμε στό χωριό φίλους· μας δέχτηκαν τό βράδυ. Τί ώρες! Γύρω στά μεσάνυχτα, άκούστηκαν πολύ κοντά πυροβολισμοί, έπειτα κραυγές, χτυπήματα βημάτων: οί Βούλγαροι είσέβάλαν στό χωριό μέ μιά τρομαχτική βοή.

«Μάλιστα, τά ξαναβλέπω δλα αυτά: τόν πατέρα μου, τέσσερις ή πέντε ανθρώπους συσπειρωμένους γύρω του, μέ τό όπλο στό χέρι, Αποφασισμένους νά υπερασπιστούν τόν εαυτό τους, αν οί στρατιώτες επιτίθεντο στό σπίτι. Τήν αγωνία στά μάτια τών γυναικών, τό πατάρι όπου μας έκαμαν νά σκαρφαλώσουμε, όπου σφιγγόμασταν πάνω τους, εμείς τά παιδιά, μέ τ' αυτιά τεντωμένα, άναπηδώντας στις κραυγές, στούς καλπασμούς τών άλογων.
Φάνηκε ή αυγή: Μιά φωνή αντήχησε στό δρόμο. Ηταν ένας δημόσιος τελάλης. Κατά διαταγή τών Βουλγάρων συνέστησε στούς πρόσφυγες τών γειτονικών χωριών νά ξαναγυρίσουν στά σπίτια τους. Λίγο πριν τό μεσημέρι, όσοι απ' τό Κιούπκιοι, έπαιρναν τό δρόμο: τρεις οικογένειες, άνάμεσά τους ή δική μας, ό πατέρας μου, ή μητέρα μου κι οί δυό μικρότερες άδερφές μου.

Υπάρχουν στή ζωή πολλές παράξενες συμπτώσεις. Κείνη πού μας πρόσμενε νά μπορούσε νά γίνει τραγική. Ένα βουλγαρικό απόσπασμα μας έκοψε τόν δρόμο. «Άλτ!»διέταξε ό άξιωματικός «Έλεγχος». Είδα τόν πατέρα μου νά ανασκιρτά. Τά μάτια του είχαν διασταυρωθεί μέ τά μάτια τού άρχηγού τού αποσπάσματος. Εκείνος έκει, χωρίς νά τόν άφήσει μέ τό βλέμμα, έκαμε άπότομα ένα βήμα πρός αυτόν. Ένα άόριστο χαμόγελο γλίστρησε στό πλακουτσωτό πρόσωπο του.

«Πάγωσα ολόκληρος. Τό μίσος, ή κακία, ή είρωνία, μιά δειλή καί θριαμβεύουσα ευχαρίστηση, όλα αυτά ύπήρχαν μέσα στά μάτια πού παρατηρούσαν τόν πατέρα μου.
Ένα εξάχρονο παιδί παρατηρεί τά πράγματα αυτά πολύ καλά, είναι ένα μέντιουμ.
'Άρχισα νά τρέμω πάνω στή σέλλα του μουλαριου, οπού με είχαν ανεβάσει γιά τόν δρόμο. "Ολα συνέβηκαν πολύ γρήγορα. Μερικές λέξεις πού βγήκαν μέσ' απ' τά δόντια: «Ξαναβρισκόμαστε, δάσκαλε!» ένα χέρι πού σηκώθηκε καί σκαμπίλησε τόν πατέρα μου, μιά διαταγή σχεδόν σά γαύγισμα: «Φύγετε, σεις οι άλλοι...Τούτον εδώ τόν κρατώ!...» Είχα κιόλας πηδήσει άπό τό ζώο, αγκαλιάζοντας τά πόδια τοϋ πατέρα μου. Τίποτε δέν θά μπορούσε νά μέ κάνει νά τ' αφήσω. Ταραχή, κλάματα, παρακλήσεις, δέν καταλάβαινα τίποτα, τίποτα έκτός άπό τό ίδιο μου τό σφίξιμο, μιά σύσπαση, άληθινά άγρια. Καί τελικά, σχεδόν ξαφνικά, μιά χαλάρωση, μιά επιστροφή στή ζωή...
Ηταν άσφαλώς ό ίδιος ό πατέρας μου πού ξέσφιξε τά μικρά μου μπράτσα. Ξανάπαιρνε τή θέση του επικεφαλής μας, ξαναφεύγαμε· οι Βούλγαροι άπομακρύνονταν...

«Τί είχε συμβεί; Κατά τόν πρώτο Βαλκανικό πόλεμο, αυτός ό ίδιος αξιωματικός είχε έλθει μιά μέρα στήν Πρώτη. Είμαστε τότε «σύμμαχοι» κατά τών Τούρκων.
"Ομως αυτός ό Βούλγαρος στή Μακεδονία...Αυταρχικός, αυθάδης, είχε διατάξει τόν πατέρα μου νά διαβιβάσει στούς κατοίκους του χωριου διαταγές στά βουλγαρικά.
Ό πατέρας μου αρνήθηκε κατηγορηματικά: « Εδώ είμαστε σ' έδαφος έλληνικό».
Ή σύγκρουση ήταν σκληρή, ό χωρισμός τους άγριος, ή ανάμνηση αρκετά δριμεία γιά νά ξανανάψει ή φωτιά υστερ' άπό τόσους μήνες..
.'Αλλά ό άνθρωπος αυτός, ό εχθρός, είχε διατηρήσει αισθήματα ανθρώπινα. Ή ορμή μου τόν είχε συγκινήσει. Είχε παιδιά.
Τό είπε: « Έχω κι εγώ παιδιά. Μπορείς νά ευχαριστήσεις τό άγόρι σου».[4]

Παρόμοια περιστατικά λαχτάριζαν συχνά τήν καρδιά τής Φωτεινής Καραμανλή τά ταραγμένα έκεινα χρόνια.

Μά ό πόνος, πού μέ πείσμα κάθε φορά έκρυβε στά φυλλοκάρδια, έφτασε στό άποκορύφωμά του κατά τή δεύτερη βουλγαρική κατοχή τής 'Ανατολικής Μακεδονίας στή διάρκεια τοϋ πρώτου παγκοσμίου πολέμου. Τότε ήταν πού οι Βούλγαροι, μαζί μέ χιλιάδες Έλληνες πατριώτες τής μαρτυρικής εκείνης περιοχής, έσυραν αιχμάλωτο στή Βουλγαρία τόν άντρα της, επειδή δέν ήθελε νά απαρνηθεί τήν έλληνική του καταγωγή. Δεκαοχτώ φριχτοί μήνες πέρασαν έτσι. Χωρίς ειδήσεις του, ενώ τήν καρδιά της ξέσχιζαν κάτι πνιχτοί ψίθυροι πού διαδίδονταν, πώς έκει επάνω στά λατομεία τής Βουλγαρίας συντελούνταν ή πιό απάνθρωπη γενοκτονία. Πώς οι άνδρες κατά εκατοντάδες πέθαιναν καθημερινά έξου- θενωμένοι άπό τήν πείνα, τά καταναγκαστικά έργα καί τά βασανιστήρια.

Κι αύτή πίσω, μόνη στό άδειο καί λεηλατημένο σπιτικό, μ' ένα τσούρμο μικρά παιδιά γύρω της, νά πασχίζει νά εξοικονομήσει λίγα χόρτα καί καμμιά χούφτα αλεύρι, νά τά κρατήσει στή ζωή.

Εύτυχώς τίς πικρές έκεινες μέρες είχε συμπαραστάτη καί τόν Κώστα, τό μικρό παλληκαράκι της, πού στά έντεκά του χρόνια αύτοχειροτονήθηκε άρχηγός τής οικογένειας.
Πλάι-πλάι πότιζαν μ' ιδρώτα τή γή, άς σημειωθεί ότι άπό καιρό ό Γεώργιος Καραμανλής είχε εγκαταλείψει τή διδασκαλική κι εϊχε τραπεΐ πρός τήν καπνοκαλλιέργεια- κι έκείνη δέν τούς άφησε νά πεθάνουν. Γιά άλλη μιά φορά ή άξιοσύνη τής Φωτεινής, ή άξιοπρέπεια κι ή έθνική της ύπερηφάνεια είχαν κάνει τό θαϋμα τους.

Κάποτε ό πόλεμος τέλειωσε. Οι ελάχιστοι άπ' τούς έπιζήσαντες αιχμάλωτοι άρχισαν νά γυρίζουν στίς έστίες τους. Ή καρδιά τής Γιώργαινας πήγαινε νά σπάσει άπό τή λαχτάρα. Κι ώ χαρά! Κάποια μέρα γύρισε κι ό άντρας της! Τώρα οί δεκαοχτώ φριχτοί μήνες, πού έζησε μέ θανάσιμη άγωνία, φάνταζαν μακρινό έφιαλτικό όνειρο. Τώρα πετούσε άπό χαρά. Γιατί ήταν πάλι όλοι μαζί: Ό Γιώργης, αύτή, τά παιδιά, μά πρός παντός γιατί ήταν έπί τέλους έλεύθεροι!...

Ρίχτηκαν έπειτα μέ κέφι στή δουλειά κι απέκτησαv πάλι άφθονα άγαθά,ενώ τό σπίτι τους ξαναβρήκε τήν πρωτινή του άκτινοβολία. Μά όλον έκεινον τόν πλούτο δέν τόν κράτησαν μόνο γιά τόν εαυτό τους. Τόν είδαν άπλά σάν δώρο θεού, πού αυτούς διάλεξε γιά διαχειριστές του. Σέ κείνο τό γιορτάσι τής λευτεριάς, σέ κείνο τό πανηγύρι άναδημιουρ- γίας τής ρημαγμένης πατρίδας, ή πλημμυρισμένη συμπόνια καί χριστιανική άγάπη καρδιά τής Φωτεινής δέν μπορούσε νά νιώθει, ότι οί άπορ- φανισμένες στό χωριό οικογένειες -κι ήταν οί περισσότερες- δυστυχούσαν. Πόσες καί πόσες χαροκαμένες μάννες, διακριτικά, σεμνά καί άθόρυβα δέν βοηθήθηκαν τότε άπό τήν 'ίδια νά παντρέψουν κορίτσι ή νά ξαναχτίσουν τό κατεστραμμένο τους σπίτι...Γιαυτό κι όλοι στό Κιούπκιοϊ σέβονταν τό φιλεύσπλαγχνο ζεύγος Γεωργίου καί Φωτεινής Καραμανλή καί τό περιέβαλλαν μέ τιμή κι εύγνωμοσύνη.

Έν τω μεταξύ ό Κώστας μεγάλωσε κι έπρεπε νά φοιτήσει στό γυμνάσιο. Ό πατέρας του τά κανόνισε νά πάει στή Νέα Ζίχνη καί νά μένει στήν οικογένεια τού φίλου του Νάσου Τζίκη. Ό Ζενεβουά γράφει σχετικά:

«Ό Νάσος Τζίκης, παλιός φίλος, αφοσιωμένος καί σίγουρος, δέχτηκε όλόχαρα τήν οικογένεια.

Ή κυρα-Φωτεινή συνταξείδευε: θέλησε νά ξαναδεί μέ τά ίδια της τά μάτια τούς τόπους όπου θά ζοΰσε ό γυιός της, νά φροντίσει τήν έγκατάσταση αύτή ή ϊδια.

Είναι ή μοίρα όλων τών μαννάδων:
έρχεται πάντοτε ή ώρα του σπαραγμού, τής οδυνηρής ύποταγής.
Ό Γεώργιος ήθελε νά άκολουθήσει ό γυιός του άνώτερες σπονδές.
"Ά ς γίνει έτσι. Άφον ό Κώστας είχε τελειώσει τό δημοτικό σχολείο στην Πρώτη, θά πήγαινε στή Νέα Ζίχνη νά μπει στό ήμιγυμνάσιο. Τουλάχιστο δέν θά είναι μονάχος, καθώς θά περιθάλπτεται άπό τήν οικογένεια του Νάσου Τζίκη σάν παιδί της.

Ξανάφυγε γιά τό Κιούπκιοϊ μέ βαριά καρδιά, υστερ' άπό χίλιες δυό συστάσεις: «Πάνω άπ' όλα ό Κώστας νά έκτελεί τά θρησκευτικά του καθήκοντα, νά έκκλησιάζεται τήν Κυριακή, νά συναντά τόν ιερέα, νά κοινωνεί...». Πολύ ευσεβής, μέ πολλή μητρικότητα κι έχοντας εμπιστοσύνη στόν γυιό της, τά ήθελε όλα τέλεια: στέγη, στοργή, εγγυήσεις γιά τή σωτηρία τής ψυχής του— νά τόν κάνει σ' όλα καλότυχο. Ή ήρεμία του παιδιού άλάφρωσε λίγο τίς ανησυχίες της' τή στιγμή τοϋ αποχωρισμού ό Κώστας δέν έκλαψε», (σελ. 70).

Μετά άπ' τή Νέα Ζίχνη, ό Κωνσταντίνος Καραμανλής ολοκλήρωσε τίς γυμνασιακές του σπουδές στίς Σέρρες κι έπειτα οι γονείς του πραγματοποίησαν τό μεγάλο τους όνειρο: Τόν έστειλαν νά φοιτήσει στό Πανεπιστήμιο 'Αθηνών! Μά πρίν καλά-καλά εισαχθεί, τά οικονομικά τους, άπό τό 1926 καί μετά, άρχισαν νά φθίνουν.

Ή Φωτεινή μέ άξιοπρέπεια καί χριστιανική ταπεινοφροσύνη δέχτηκε τή συμφορά σάν θεόσταλτη. Στό κάτω-κάτω ήταν μίά ευκαιρία νά διδάξει στά παιδιά της, πώς ή ζωή δέν είναι πάντα εύκολη καί πώς πρέπει κανείς μέ θάρρος, τιμιότητα κι εργατικότητα νά άντιμετωπίζει ό,τι μας επιφυλάσσει.

Ή διδαχή της βρήκε βαθιά άπήχηση στήν ψυχή τοϋ γυιοϋ της Κώστα, πού άντί πανικόβλητος νά διακόψει τίς σπουδές, εργάστηκε σκληρά σάν πλασιέ σέ άσφαλιστική έταιρεία «άσφάλισε τόν κόσμο όλο», όπως έλεγε άργότερα χαριτολογώντας ,καί κέρδισε τό φανταστικό γιά τήν εποχή ποσό τών διακοσίων χιλιάδων δραχμών άνακουφίζοντας οικονομικά τήν οικογένειά του.

Πέρασαν έπειτα κάμποσα χρόνια εύτυχισμένα γιά τή Φωτεινή. Τά παιδιά της πληθύνονταν, όλα γερά, όλα καλοδεχούμενα. Καί πάνω άπ' όλα κρυφό της καμάρι ό Κώστας, νεαρός κι επιτυχημένος πιά δικηγόρος, πού ονειρεύονταν ν' άνοίξει φτερά γιά τήν πολιτική. Μά ό πατέρας του είχε άλλη γνώμη. Μέ κάθε τρόπο τόν άποθάρρυνε. Κι ήταν ν' απορεί κανείς, πώς ενώ ό ένας βρίσκονταν τόσο κοντά στόν άλλον, συνεννοούνταν τόσο άσχημα μεταξύ τους. Εύτυχώς άνάμεσά τους ύπήρχε ή δική της γλυκιά παρουσία, πού ενσάρκωνε καί γιά τούς δυό τήν πραότητα, τήν καλοσύνη, τό μέτρο τής δικαιοσύνης καί τής ήμεράδας. Ένα της βλέμμα ήταν άρκετό νά τούς γαληνέψει, νά τούς κάνει νά συναισθανθούν τήν προσωπική τους εύθύνη.

Ό Ζενεβουά, λίγο πρίν ιστορήσει τή βαρυσήμαντη συζήτηση τών dto άνδρών σχετικά μέ τήν έπιθυμία του Κωνσταντίνου νά πολιτευτεί, χαρακτηριστικά σημειώνει:

«"Οταν άφησε τή μητέρα του, πριν μπει στό στενό γραφείο, εκείνη είχε ίνα β/χμμα εύγλωττο. Κατάλαβε κι ή καρδιά του άρχισε νά χτυπά. Καί τώρα ζού. μπροστά στόν πατέρα του, άναθυμάται αύτή τή ματιά, είναι σάν ή μητρική φωνή νά τόν συνέφερε, παρούσα καί ζωντανή άνάμεσά τους: «Μήν στν/χυνεις τά πόδια, Κώστα. Θυμήσου. Θυμήσου τα...όλα», (σελ. 95).

Τό 1932 ή Φωτεινή Καραμανλή δέχτηκε τρανή μαχαιριά στήν καρδιά. Ό Γιώργης, ό καλός της σύντροφος πού πλάι του αναδείχτηκε κι ή ϊδια ήρωίδα, πέθανε άπό τύφο. Ό πόνος της ήταν μεγάλος. Τό κενό βαθύ. Οί ύποχρεώσεις πολλές.
Εύτυχώς άποκούμπι της είχε πάλι τόν Κώστα.

Η Φωτεινή Καραμανλή ανάμεσα στους γυιούς της Αλέξανδρο και Κωνσταντίνο.

Πού τόν έπόμενο χρόνο τής προσέφερε μεγάλη χαρά, καθώς σέ ήλικία μόλις είκοσιοχτώ χρόνων έκλέγονταν πανηγυρικά πρώτος βουλευτής Σερρών καί εγκαινίαζε τή λαμπρή πολιτική του σταδιοδρομία, πού έμελλε νά τόν φέρει στά ύπατα άξιώματα.

Άραγε ή μητρική της καρδιά νά προαισθάνθηκε τότε τή μελλοντική δόξα τοϋ Μεγάλου της γυιοΰ; "Αραγε νά άναρρίγησε άπό άγαλλίαση καί εύτυχία, νά σκίρτησε άπό ύπερηφάνεια γιά όσα έμελλε νά άκολουθήσουν;
Γιατί δέν είχε τήν τύχη γιά πολλά χρόνια άκόμα νά ζήσει, νά τόν χαίρεται βλέποντάς τον νά καλπάζει άπό έπιτυχία σ' έπιτυχία. Ή ζωή της έκλεισε ήρεμα καί γαλήνια τό 1940, λίγο πρίν τήν τρίτη βουλγαρική κατοχή τής άγαπημένης της πατρίδας.

Σήμερα στήν άπόλυτη σιγή του άπόμακρου κοιμητηρίου τής Πρώτης, όπου ή βλάστηση πασχίζει νά τυλίξει στην άγνή χορταριασμένη ποδιά της κάθε άνθρώπινο πόνο, ζωντανεύοντας στά μάτια τών άνθρώπων άσφοελούς λειμώνες γιά τούς άγαπημένους νεκρούς, μπορεί νά ξεδιαλύνει κανείς μιά μαρμάρινη πλάκα, λευκή, σεμνή καί άπέριττη, μέ τούτα τά ονόματα:

Γεώργιος Καραμανλής Φωτεινή Καραμανλή.

'Εκεί κοιμούνται οι δυό σύζυγοι.
Πλάι-πλάι. 'Αναπαύονται εν ειρήνη, γιατί έπετέλεσαν τό χρέος άκέραια πρός κάθε κατεύθυνση. Καί μένει στόν προσκυνητή νά άναλογιστει μέ σεβασμό κι ένδόμιυχη χαρά, πού δέν μπορεί νά τήν άμαυρώσει ή ιδέα τοϋ θανάτου, πώς ή δικαίωση τής Φωτεινής ύπήρξε διπλή: Καί σάν ήρωίδας καί σάν μητέρας.

Σάν ηρωίδας, γιατί άξιώθηκε νά ζήσει τή λευτεριά τής Μακεδονίας.

Σάν μητέρας, γιατί αύτή φύτεψε τίς ώραιότερες καταβολές στήν ψυχή έκείνου, τοϋ Κωνσταντίνου Καραμανλή, πού σμίλευσε τό νέο πρόσωπο τής πατρίδας μας καί οικοδόμησε τό μεγαλείο της. Κι είναι αύτή ή Μάννα έκείνου, γιά τόν όποιον οι Μακεδόνες, κάθε φορά πού θά θέλουν νά καυχηθούν,
«Τέτοιους άντρες γεννά ό τόπος μας!...» θά λένε. Ναί! Είναι αύτή ή Μάννα έκείνου, τόν όποιον οι γενιές τών Πανελλήνων θά άνυμνουν μέ τέτοια έγκώμια:

«Μακαρία ή κοιλία ή βαστάσασά σε καί μαστοί ους έθήλασας...»

[*] Ά. Άνεστοπούλου: «Μακεδονικός Άγων 1903-1908», τόμ. Β\ σελ. 432-435.

[2] Λάκη Ά Ίωαννίδη: «Κωνσταντίνος Καραμανλής, ό άνθρωπος, ό ήγέτης. ό άναμορ- «Ηϋττις». σελ. 12.

[3] Μωρίς Ζενεβουά: «Ή Ελλάς του Καραμανλή ή δημοκρατία δυσχερής», σελ. 48.

[4] Μωρίς Ζενεβουά: «Ή Ελλάς του Καραμανλή ή ή δημοκρατία δυσχερής» σελ. 63-66.

Ι. Μονή Εικοσιφοινίσσης: στα 1820 Ο φιλικός Ευάγγελος Μεξικός στην Μονή

2011-12-18T12:04:00.001+02:00

ΤΟΥ ΒΑΣ. Κ. ΠΑΣΧΑΛΙΔΗ

Από την Ι. Μονήν της Εικοσιφοινίσσης Παγγαίου ολίγον πριν από την επανάστασιν του 1821 πέρασε ο φιλικός με το όνομα Ευάγγελος, αγνώστου επωνύμου, ο οποίος επεδίωξε να μυήση τους μοναχούς εις τους σκοπούς της επαναστατικής αυτής οργανώσεως1.

Η παρουσία του φιλικού Ευαγγέλου μας είναι γνωστή μόνον από τον κώδικα της Μονής, από τον οποίον έλαβεν την πληροφορίαν ο Μητροπολίτης Αγαθάγγελος2.

Το επώνυμον του Φιλικού αυτού μας ήτο εντεώς άγνωστον και δεν ήτο δυνατόν να τον ταυτίσωμεν με τον άρχοντα ιατρόν Ευάγγελον που έδρασεν κατά την επανάστασιν εις την Χαλκιδικήν και υπήρξεν συνεργάτης του Εμμανουήλ Παπά.

Μόνον με τον Φιλικόν ιατρόν Ευάγγελο – χωρίς επώνυμον – ήτο δυνατόν να τον συναντήσωμεν, αφού προκύπτει από τους πίνακας του ιστορικού Φιλήμονος, ότι υπήρξεν πράγματι φιλικός Ευάγγελος, ιατρός, που εστάλη ως απεσταλμένος της οργανώσεως εις τα μέρη της Μακεδονίας ολίγον πριν από την επανάστασιν.

Τώρα, όμως, που ευρέθησαν και εδημοσιεύθησαν νεώτερα στοιχεία περί της δράσεως του φιλικού Ευαγγέλου Μεξικού και εις την Θεσσαλονίκην, ενισχύεται η άποψις ότι ο Φιλικός, που επεσκέφθη την Μονήν της Εικοσιφοινίσσης ολίγον πριν από την Επανάστασιν δεν ήτο άλλος από τον ιατρόν Ευάγγελος Μεξικόν.

Εδώ δεν πρόκειται να σκιαγραφήσωμεν την δράσιν του Φιλικού Ευαγγέλου εις την Μονήν Εικοσιφοινίσσης, την οποίαν άλλως τε εσημειώσαμεν εις προηγούμενα σημειώματά μας3.

Με το παρόν σημείωμα επιδιώκεται απλώς αν αποδειχθή ότι ο φιλικός που επεσκέφθη την Μονήν ελέγετο Ευάγγελος Μεξικός και ότι ο Φιλικός Ευάγγελος, που έδρασεν εις την Μακεδονίαν και ειδικώτερα εις την περιοχήν Δράμας, Θεσσαλονίκην, Χαλκιδικήν, Σέρρας ακόμα και εις την Ύδραν και εις την Κωνσταντινούπολιν ήτο εν και το ίδιον πρόσωπον και έφερε το επώνυμον Μεξικός.

Ο Ευάγγελος ήτο ιατρός, καταγόμενος από την Ηπειρον και εμυήθη εις την Φιλικήν Εταιρείαν από τον Νικόλαον Λογάδην κατά το έτος 1820, όπως αναφέρεται εις τους πίνακες των Φιλικών, που παραθέτει ο Φιλήμων4.
Κατά τον Δεκέμβριο 1820, ο Ευάγγελος λαμβάνει εντολάς και αναχωρεί διά τα μέρη της Μακεδονίας, εφοδιασμένος ασφαλώς με συστατικά γράμματα της Αρχής προς ωρισμένα πρόσωπα, τα οποία επρόκειτο να επισκεφθή εις τα μέρη αυτά.

Από επιστολήν των εφόρων της Φιλικής Εταιρείας, που εστάλη προς τον Αλέξανδρον Υψηλάντην και φέρει ημερομηνίαν 12-1-1821, πληροφορούμεθα ότι ο Ευάγγελος, τον Δεκέμβριον 1820 ή Ιανουάριον 1821 ανεχώρησεν δια τα μέρη της Μακεδονίας και ασφαλώς θα ήτο ο ίδιος, που επέρασε και από την Μονήν της Εικοσιφοινίσσης ολίγον πριν από την Επανάστασιν κατά την διάρκειαν της ηγουμενίας του Κωνσταντίνου (1806-1821)5.

Ο Ευάγγελος επεσκέπτετο τας πόλεις και τα χωρία της Μακεδονίας με το πρόσχημα ότι επεδίωκε την συγκέντρωσιν χρημάτων «για να τυπώση βιβλία», ενώ το αληθές ήτο ότι περιήρχετο τα μέρη αυτά αποκλειστικώς δια συνωμοτικούς σκοπούς.
Ητο εύλογον ο Ευάγγελος, εφ’όσον επεσκέφθη την Μονήν Εικοσιφοινίσσης, να διήλθε προηγουμένως και από την Δράμαν και να είδεν εις την έδραν του τον Μητροπολίτην. Ο Ευάγγελος επίσης θα πρέπει να πέρασε και από την Καβάλαν, τας Σέρρας και από τα μεγάλα χωριά της περιοχής, εφ’ όσον η αποστολή του ήτο να συναντήση «αρκετών χωρίων ομογενείς μας» 6.
Τον Ιανουάριον 1821 ο Ευάγγελος ευρίσκετο εις την Θεσσαλονίκην, ασφαλώς έπειτα από την περιοδείαν του εις τας πόλεις και τα χωριά της Ανατολικής Μακεδονίας, που επραγματοποίησε εντός των μηνών Δεκεμβρίου 1820 και Ιανουαρίου 1821. Δια την παρουσία του εις την Θεσσαλονίκην δεν είχομεν μέχρι προ ολίγου καμμιάν μαρτυρίαν. Από το δημοσιευθέν όμως χειρόγραφον του ιερομονάου και ιεροδιδασκάλου Ιωάσαφ Βυζαντίου (1773-1845), που έδρασε ως μέλος της Φιλικής Εταιρείας, έχομεν την πρώτην πληροφορίαν περί της παρουσίας του εις την Θεσσαλονίκην και την αποκάλυψιν ότι ο Ευάγγελος αυτός ελέγετο Μεξικός και ότι ευρίσκετο εις αυτήν τον Ιανουάριον 1821 7. Ετσι, τώρα, ημπορούμεν να ταυτίσωμε τον Φιλικόν Ευάγγελον, που επέρασε από την περιοχήν Δράμας, με τον Φιλικόν Ευάγγελον, με τον Ευάγγελον Μεξικόν, που ενεφανίσθη εις την Θεσσαλονίκην και αργότερον έδρασεν εις την Χαλκιδικήν ως αγωνιστής, κατόπιν κατέφυγεν εις την Υδραν και βραδύτερον εις τα Σέρρας, όπου εδίδαξεν ως καθηγητής.
Από το ίδιον χειρόγραφον πληροφορούμεθα επίσης, ότι ο Ευάγγελος Μεξικός είχεν αναχωρήσει τον Ιανουάριον 1821, από την Θεσσαλονίκην, δια το Αγιον Ορος8, όπου έλαβεν μέρος εις την εξέγερσιν της Χαλκιδικής μαζί με τον Εμμ. Παπά τον Μάρτιον 1821. Εις την Χαλκιδικήν ηγωνίσθη ως αρχηγός ιδιαιτέρου σώματος αγωνιστών και είχεν μεγάλην εκτίμησιν μεταξύ των συμπολεμιστών και των άλλων αρχηγών, απεκαλείτο δε συνήθως από όλους εξοχώτατος άρχων ιατρός Ευάγγελος 9.
Ο Φιλικός Ευάγγελος, αγνώστου επωνύμου, επίσης εμύησε εις την Φιλικήν Εταιρείαν και τον Καρατάσιο 10, όπως επίσης θα πρέπει να εμύησεν και πολλούς άλλους Ελληνας της Ανατολικής, Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας. Κατά συνέπειαν δεν θα πρέπει να ευσταθή ο ισχυρισμός, ότι, κατηχητής όλων των καπεταναίων της Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, θα πρέπει να ήτο κάποιος, άγνωστος το όνομα καλόγηρος εξ Αγίου Ορους11. Πιθανόν ο άγνωστος αυτός καλόγηρος να έπαιξεν κάποιον ρόλο πριν από την Επανάστασιν εις την περιοχήν της Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας. Είναι, όμως, δύσκολον να παραδεχθώμεν ότι ο καλόγηρος αυτός υπήρξεν πράγματι ο κατηχητής του Καρατάσιου και των άλλων καπεταναίων, εφ’ όσον γνωρίζομεν πλέον ότι η αποστολή του Φιλικού Ευαγγέλου είχεν καλύψει τας περιοχάς τουλάχιστον της Ανατολικής και Κεντρικής Μακεδονίας, και φυσικά ήτο επόμενον αυτός ο ίδιος να έκαμεν και τας περισσοτέρας κατηχήσεις εις αυτάς, μεταξύ των Ελλήνων, οι οποίοι εφέροντο παράγοντες εις τας πόλεις και τα χωριά από τα οποία επέρασεν.
Ο Ευάγγελος Μεξικός ήτο πρόσωπον με μεγάλην πνευματικήν καλλιέργειαν. Ο ίδιος μετέφρασεν δυο βιβλία του αββά Φλερύ, τα οποία ετυπώθησαν εις τα 1814 εις την Βενετίαν εις το τυπογραφείον του Ελληνος εξ Ιωαννίνων Νικολάου Γλυκύ 12.Κατά τον Αύγουστον 1821 ευρίσκεται εις την Υδραν, όπου κατέφυγεν μετά την αποτυχίαν της Επαναστάσεως εις την Χαλκιδικήν.

Ο Ευάγγελος Μεξικός παρέμεινεν επίσης και εις τας Σέρρας, όπου διετέλεσεν καθηγητής της Σχολής Σερρών και εδίδαξεν αρκετά χρόνια, όταν ήτο διευθυντής της Σχολής ο Αργύριος Παπαρίζος εκ Σιατίστης.
Ο Παπαρίζος υπήρξεν διευθυντής της σχολής αυτής από το 1823 εως καιτ ο 1830, με μίαν μικράν απουσίαν κατά το έτος 1829 13.
Ο Μεξικός διετήρει και προσωπικήν φιλίαν με τον Ιωάννην Καποδίστριαν.
Μετέφρασεν επίσης μαζί με τον Μητροπολίτην Ευβοίας και την Καινήν Διαθήκην εις την αλβανικήν γλώσσαν, εδημοσιεύθη δε αύτη εις την Κέρκυραν το 1827 και εις την Κωνσταντινούποληιν το 1879 14.
Η προσωπικότης του Ευαγγέλου Μεξικού ήτο ισχυρά και φωτεινή, η δε μόρφωσίς του σπανιωτάτη διά τηνεποχήν, εις την οποίαν έζησεν.

Δια τους λόγους αυτούς ασφαλώς θα πρέπει να επελέγη από τους εφόρους της Φιλικής Εταιρείας και εστάλη ως απόστολός της με συγκεκριμένας εντολάς εις την Μακεδονίαν, όπου πράγματι διεδραμάτισεν σημαντικόν ρόλον πριν από την Επανάστασιν,
αλλά και κατά την εξέγερσιν εις την Χαλκιδικήν.

Η δε παρουσία του εις την Δράμαν δεν θα ήτο άμοιρος συγκεκριμένων σκοπών και επιτυχίας, εφ’όσον ήλθεν μάλιστα εις επαφήν με παράγοντας Ελληνας και μετέδωκεν εις αυτούς τα μυστικά της Φιλικής Εταιρείας.
Παραπομπές:
1.Βλ. Βασ. Κ. Πασχαλίδη: Η Μονή της Εικοσιφοινίσσης κατά τη περίοδον 1770-1829, εις «Μακεδονικόν Ημερολόγιον» Σφενδόνη, έτους 1975, σ. 317-320, ιδίως σ. 318, 319. Του ιδίου: Η Συμβολή της Δράμας εις την Εθνεγερσίαν του 1821, εις «Δραμινά Νέα», Δράμα, αριθ. τεύχους 29 (Μαρτίου-Απριλίου 1971) σ.18-19.
2.Βλέπε Αγαθαγγέλου, Μητροπολίτου Δράμας: Περί της ιεράς Μονής Εικοσιφοινίσσης. Δράμα 1916, σ.63.
3.Βλ.σημ.αριθμ.1.
4.Βλ.Φιλήμονος Ι.: Δοκίμιον ιστορικόν περί της ελληνικής επαναστάσεως. Αθήναι 1859, Τόμος Α’ , σ.393. Κανδηλούρου Τ.: Η Φιλική Εταιρεία 1814-1821. Αθήναι 1926, σ.323.
5.Βλ.Φιλήμονος Ι.: Δοκίμιον κλπ., τόμος Α’, σ.317. Αγαθαγγέλου, ε.α., σ.63. Βας.Πασχαλίδη: ε.α. σημ. 1 Επίσης: Αρχοντίδη Αστ.: πλείονα εις σημ.7
6.Βλ.Φιλίμηνος Ι.: ε.α., σ.317.
7.Βλ.Αρχοντίδη Αστερ.: Ένας απόστολος της Φιλικής Εταιρείας, ο Ιωάσαφ Βυζάντιος (1773-1845), και η προεπαναστατική του δράση. Εις Μακεδονικά, Τόμος 13 (1973) 187-215, ιδίως σ.202,209.
8.Βλ. Αρχοντίδη Α.:ε.α., σ.202.
9.Βλ.Βακαλοπούλου Απ.: Ιστορία της Μακεδονίας (1354-1833), Θεσσαλονίκη 1969, σ.561.
10.Βλ.Κανδηλώρου Τ.: Η Φιλική Εταιρεία (1814-1821), Αθήναι 1926, σ.429.
11.Βλ. Βασδραβέλλη Ιω.: Οι Μακεδόνες εις τους υπέρ της Ανεξαρτησίας αγώνας 1796-1832, εκδ. 2α, Θεσσαλονίκη 1950 σ. 114. Του ιδίου: Οι Μακεδόνες κλπ., έκδοσις 3η, Θεσσαλονίκη 1967, σ.172.
12.Βλ.Δελιαλή Νικ..: Κατάλογος εντύπων Δημοτικής βιβλιοθήκης Κοζάνης, Τόμος Αος, Θεσσαλονίκη 1948, σ.214.
13.Βλ.Πεννα, Π.Ιστορία των Σερρών, Αθήναι 1966 2, σ.413.
14.Βλ.Χρυσαλλις, τ.ΠΘ’, σ.408 και Παρανίκα, Σχεδίασμα κλπ., σ.53.